Histoire de Saamory

L'histoire de l'Almamy Saamory est ici racontée en jula par Amadu Kulubali à la demande d'un 'toubab' de Kofidugu. Ce document a été retrouvé polycopié à l'alcool à la Mission catholique de Welesebugu. Il a été retranscrit en orthographe moderne par Baabilen Kulubali.

Les historiens de métier devraient pouvoir dater d'une manière assez précise ce document et retrouver le nom du 'toubab' de Kofidugu. Si un navigateur avait des précisions, nous serions intéressés de les connaître . Contactez-nous

 

Alimami Saamori kibaro (Histoire de l'Almamy Saamory)

 

1/ Saamori daminɛna, a bonyana
(Débuts de Saamory, sa montée en puissance)

Ne tɔgɔ bɛ Amadu Kulubali, u ye ne wolo Dabakala, Giminina. Tubabucɛ min sigi’n bɛ Kofidugu, a ye n dali ka nin kibaro fɔ a ye : Alimami Saamori Ibnu Lafiya kibaro. N y’a fɔ a ye : Saamori wolola Sanankɔrɔ jamani na min bi wele Konia. A fa Maninka don, u b’a wele Lafiya Turɛ, a ye fangantan ye. A ba Koniamuso don, u b’a wele Masoronan Kamara. U ko a muso ka ɲi. O tuma na, kuntigiba bɛ yen, u b’a wele Sori Buruma, a ye Foden den ye; a bɛ kɛlɛkɛ dɔn kojugu. Koniaka bɛɛ bɛ silan a ɲɛ. Sori Buruma y’a ka marifatigiw ci, u ka taa jɔnw mina. U ye jagokɛlaw ye minnu bɛ worodoni ta ka taa Sanankɔrɔ. Masorona bɛ yen ani a cɛ ani Saamori. Marifatigiw ye marifa ci ka cɛ bɛɛ faga. O kɛlen, u ye musow mina ka denw mina. Saamori bolila joona-joona, u tɛ se k’a mina. U ye Masorona filɛ, u y’a ye a ka ɲi, u y’a ta ka taga Burama ka so k’a fɔ a ye :’ Muso dɔ filɛ, an y’a ta an nana k’a d’i ma, e ta don. O tuma na, Saamori tɛ bilakoro ye tugun, kurusitigi kura don, kamalen don. A segir’a kɔ, a tagara Sanankɔrɔ k’a fɔ Sanankɔrɔkaw ye : ’U ye n fa faga ka n ba mina, k’a ta ka taa Burama bara, a ye a jɔn ye. A’ye taga ka tuubi aw ka Burama dali a ka n ba to’. Sanankɔrɔmɔgɔw y’a fɔ a ye : ’E ye jɔnni ye ? Fɛn si t’i fɛ. Mun k’a to an na taga ka e ka kuma fɔ Burama ye ?’ O don na, Saamori kasira kojugu. O kɔ, a yɛrɛ tagara Burama fo. O tuma, Burama sigi’n bɛ Madina, Worokɔrɔ la. Saamori, so si t’a fɛ, sanu t’a fɛ, a tɛ se so san, a taamana. A taamana tile kelen ani tile kelen tugun, so tɛ yen, mɔgɔ tɛ yen, katugu Burama ka marifatigiw ye kɛlɛ kɛ, dugumaaw bɛɛ bolila tu rɔ. A ma fosi ye ka dumu. A taamana tile woronwula, a ma dumuni kɛ. A donna Madina. A y’a fɔ Sori Burama ye : ’N fa, e ka n ta, ne ye i ka jɔn ye. N ba min ye n wolo, e ka jɔn don, o man di ne ye, a man di ne ye n ba ka kɛ jɔn ye, i k’a to a ka taga a ka dugu la tugun.’ Sori Burma y’a fɔ a ye : ’ I sigi n bara ka kɛlɛ kɛ ne kosɔn. N’i bɛ kɛlɛ kɛ ka ɲɛ, ne dusu na suma, i ba na taga a ka dugu la.’ Tuma bɛɛ la, Saamori bɛ Sori Burama sofaw kunna, a bi taga ka kɛlɛ kɛ. A bɛ taa don min, tuma o tuma, a bɛ misi ta, ka jɔn ta ka na n’u ye ka Burama sɔn u la. Saamori tɛ kɛlɛ kɛ don min na, Burama bɛ Alikurana jira a la. A mɛnna Burama fɛ san wolonwula. O kɔ, Burama ye Saamori wele k’a fɔ a ye. ‘I ye ne ca kɛ koɲuman, i ba filɛ, a ta, aw ka taga aw ka dugu la’. A ye Saamori sɔn jɔnw ni sanu na. Saamori n’a ba Masorona tagara, u donna Bisandugu, Toron na. O yɔrɔ la, Saamori ye jɔn caman sɔrɔ tugun ka sanu sɔrɔ ka wari sɔrɔ. A ye woro san k’a feere, a ye fɛn caman sɔrɔ, a kɛra nafolotigi ye.

 

2/ Saamori ye Wasulu mina, a ye Konia mina.
(Saamory prend le Waassoulou et Konia)

Kuntigi dɔ bɛ Toron na, a tɔgɔ Bitikyɛ-Swane. Marifatigi caman b’a fɛ, a kɔrɔlen bɛ, a ti se ka kɛlɛ kɛ. A ye Saamori ɲininka a ka kɛ a ka marifatigiw kunna. Saamori ye kɛlɛ kɛ, tuma bɛɛ a sera kɛlɛ la. Marifatigiw y’a kelen dɔn, u ma Bitikyɛ-Swane dɔn tugun. O tuma, Saamori ye Bitikyɛ-Swane wele, a ye Toron kuntigi bɛɛ wele. A y’a fɔ u ye : ‘Sisan, n yɛrɛ bɛ aw kunna’ Bisandugu kuntigi, u b’a wele Famori, a y’a fɔ : ‘Ne yɛrɛ tɛ Saamori dɔn.’ O kɛlen, Saamori ye Toronkaw bɛɛ wele ka taga Bisandugu la, ka dugu mina, ka Famori faga k’a kun tigɛ. Koniyakaw y’o kow mɛn minkɛ, u ye cidenw ci Saamori bara k’a fɔ a ye : ‘An bɛɛ ye i ta mɔgɔ ye, i yɛrɛ ka kɛ an kunna, an t’a fɛ ka Burama sago kɛ tugun. Sanankɔrɔkaw ko : ‘Nin Saamori o, a tun bɛ anw fɛ, a tun ye jagokɛla fitinin ye, a b’a fɛ ka kɛ an kunna, o ko man di an ye, kuntigi caman bɛ yan, u ye mɔgɔba ye ka tɛmɛ Saamori kan. N’a bi na yan, an t’a sigi an dugu kunna. Saamori y’o kuma mɛn minkɛ, a dusu ganna, (a fununa) kojugu. A ye Toronkaw wele, a ye Koniakaw wele, a y’u bɛɛ wele a ni u tagara. O tuma, Sanankɔrɔkaw ye dɛnɛba jɔ. Saamori nana, a ye kɛlɛtigiw sigi dugu lamini na, mɔgɔ bɛɛ minnu tagara lɔgɔ ɲini wala ka ji bɔ wala ka dumuni ɲini, Saamori mɔgɔw y’u mina, u ye cɛw faga, ka musow mara. Kalo wɔɔrɔ bannen kɔ, Sanakɔrɔkaw sɛgɛnna kojugu, fosi t’u fɛ ka dun. O tuma, cɛmɔgɔw ko : ’An y’a fɔ ko : Saamori ye denmisɛn ye, an filila, a barika ka bon an ta ye.’ U ye jɔnmuso tan ni fila ta minnu ka ɲi, u ye sanu ta, u y’a di Sammori ma k’a fɔ a ye : ‘I yɛrɛ ye jamanitigi ye, an ka dugu ye e ta ye.’ O yɔrɔnin na, Saamori donna Sanankɔrɔ la, a ye cɛkɔrɔw bɛɛ wele, a y’a fɔ u ye : ‘Dugu in, ne ta don, n ba ye n wolo dugu in na, n b’a fɛ ka sigi nǐn dugu la.
O kɔ, Saamori tagara kɛlɛ kɛ Wasulu, a ye Lɛngɛsɔrɔ mina, ka Bondugu mina, ka BaniyanSankaran mina, ka Juma mina, ka Kulubala dugu mina, ka Kurulamini mina, dugu bɛɛ, Mandekaw sigi’n bɛ yen. Don dɔ, Sori Burama y’a den fila wele, u tɔgɔ Amara ni Mori Laye, a y’a fɔ u ye : ‘Saamori ye ! A ba, ne ka jɔn don, n y’a sɔn fɛn caman na, a yɛrɛ ye ne ka dugu bɛɛ minɛ, ka Sanankɔrɔ mina, ka Sankara mina, ne kɔni, ne kɔrɔlen bɛ, ne tɛ se ka kɛlɛ kɛ tugun. Aw ka taga, ka Saamori gwɛn ka bɔ n ka dugu la !’ Saamori y’o mɛn, a ye a dɔgɔkɛ fila wele, u tɔgɔ Malinka Mori ani Kyɛmɛ Burama. A y’a fɔ u ye :‘N t’a fɛ ka kɛlɛ kɛ Sori Burama bara, ne makɛ don, n fa don, a denw bɛ na ka kɛlɛ kɛ n bara. A’ye taa k’ u mina k’u ta ka na n’u ye yan. O tuma Saamori dɔgɔkɛw tagara, u ye Sori Burama denw ye, u ye kɛlɛ kɛ kosɛbɛ. Malinka Mori ni Kyɛmɛ Burama ye Amara ni Mori Laye mina k’u kun tigɛ ka na k’u kun di Saamori ma. O kɔ, u tagara ka kɛlɛ kɛ Kankan masakɛ fɛ, a tɔgɔ Mori. Saamori tun b’a fɛ ka Kankan mina. A ye jasa turu ka dugu lamini, a sigira yen kalo kɔnɔntɔn ni don kɔnɔntɔn, dugulenw tuubira. Saamori bɛ Kankan kɔrɔ tuma min, Sori Burama dusu ganna kojugu a denw fagako la. A sago bɛ ka Sanankɔrɔ mina. O tuma, Saamori ye Mori Finman wele k’a fɔ a ye :’ ‘Taa ka Sori Burama mina’
Sori Burama sera Mori finman na, a ye Mori Finman mɔgɔ caman faga. Saamori yɛrɛ tagara, a ye Sori Burama mina k’a fɔ a ye : ‘I ye n fa ye, fa ka kɔrɔ, a ni a denw ka kɛlɛ kɛ, o ko man ɲi. Sisan, i sigira n ka daga la, n bi musow ta, n b’u d’i ma, n bi jɔnw ta k’u d’i ma. I yɛrɛ bɛ Alikurana dɔn ka tɛmɛ mɔgɔw bɛɛ kan, e ka seli kɛ ka Ala dali ko : hɛra ka kɛ i den ye. Dugu bɛɛ minnu bɛ Sankaran ni Kuranko la, dugu bɛɛ minnu bɛ Wasulu la, Saamori y’u mina. Mɔgɔ bɛɛ minnu sigi’n bɛ tu rɔ, u bi wele Toma, u tagara tuubi Saamori ye. O tuma, Saamori tagara Sanankɔrɔ, a ye dugutigi bɛɛ wele ka sotigiw bɛɛ wele, ka kuntigiw bɛɛ wele, ka cɛmɔgɔba bɛɛ wele k’a fɔ u ye : ‘N ko o : n bɛ tiɲɛ fɔ, n b’a seereya ko Ala bɛ, a kelen pe, a ma den wolo, a ma wolo, a yɛrɛ ye mɛlɛkɛw da, ka jinɛw da, ka boliw da, ka mɔgɔw da, ka dugukolo da, ka sankolo da, a kelen ye Ala ye, Mohamadu ye a nabiu ye. Sisan, Ala ye ne ci nin jamani na, ne de ye Alimami Saamori Ibnu Lafiya, al Magrɛbiu, ne sigira Mohamadu nɔ na, gejuma bɛɛ, misiri la, aw na ne tɔgɔ fɔ seli la, aw na n wele Alimami Amiroulmumenina, tɔgɔ dɔwɛrɛ tɛ ne fɛ. Mɔgɔ bɛɛ minnu y’a wele Saamori, u minana, ni cɛmɔgɔbaw don, u fagara, ni faantanw don, u feerela. Saamori y’a fɔ tuma min ko Ala y’a ci ka sigi Mohamadu nɔ na, ko a ye Amirulmumenina ye, a ye nkalon tigɛ, an bɛɛ y’a dɔn, cɛ min sigira Mohamadu nɔ na TurukuTurquie) masakɛ don, a sigilen bɛ Santanbulu (Istanbul) la, a kelen ye Amirulmumenina ye. U siranna Saamori ɲɛ, de y’a to, u y’a fɔ těn de.

3. Saamori ye kɛlɛ jutigɛ Fransiw fɛ
(Saamory attaque les français)

Don dɔ, Saamori ye a kɔrɔkɛw wele k’a dɔgɔkɛw wele, k’a fɔ u ye : ‘N sago bɛ ka jamanin min mina, a bɛ tilebinyɔrɔ, a bɛ Joliba kɔ. Sisan, an ye Wasulu bɛɛ dumu, an ye Koniyan dumu, Joliba kɔ, jɔn bɛ yen ka caya, dugu bɛ yen ka caya, ɲɔ ka ca yen. An ka wuli ka taga yěn fɛ, aw bɛ muso bɛɛ min fɛ, aw bɛ jɔn bɛɛ min fɛ, n b’u d’aw ma. Ani Saamori n’a kɔrɔkɛw n’a dɔgɔkɛw tagara, ani u ka kɛlɛw ani u ka sofaw, u bɛɛ tagara. Tile wolonwula tɛmɛnen, u ye ba tigɛ. Kankaba Maninkaw y’a mɛn minkɛ, u nara tuubi. O kɔ, Alimami sago bɛ ka ɲagasola mina. ɲagasolakaw siranna, u bolila kulu la, u ye cidenw ci Fransiw kuntigi bara. A bɛ Suraka bada la, k’a fɔ a ye :’Saamori bɛ na, a b’a fɛ ka an musow mina,k’an denw mina, k’an ka fɛn bɛɛ mina, an barika man bon, an ti sé ka alimami kɛlɛ kɛ, a b’a fɛ k’an bɛɛ faga. Aw yɛrɛ, tubabuw, aw barika ka bon ka se mɔgɔw bɛɛ la, aw kelen bi se ka Saamori faga. A’ ye na, Saamori na boli joona.’ ɲagasolakaw ye tiɲɛ fɔ, mɔgɔ si man gɛlɛn (puissant) tubabuw ye, Fransiw ka gɛlɛn tubabu bɛɛ ye. Tubabuw wulila ka bɔ Suraka bada la, u ni sɔlɔdasi caman ani gɔlɛw. Saamori siranna, a ye Joliba tigɛ tugun, a nara daga sigi dugu dɔ la min tɔgɔ ko Keɲeran. A b’a fɛ k’a mina. Keɲɛranmɔgɔw ti siran. Alimami sigira yen, a y’u ka dɛnɛ lamini, a ma se ka don dugu kɔnɔ. O tuma tubabuw kuntigi y’a ka cɛ kelen ci Saamori bara k’a fɔ a ye : ‘A filɛ, e sɛgɛnna kojugu gansan, katugu i tɛ se ka Keɲeran mina. Tubabuw ni Keɲerankaw ye teriw ye, u to, taga e ka dugu la Sanankɔrɔ.’
Saamori dusu ganna, a ko a b’a fɛ ka nin cɛ kun tigɛ, a y’a fɔ a ye : ‘Tubabuw maa na yan tuma min, n ti siran u ɲɛ, n tɛ segin n kɔ senɲa kelen, nin tubabuw o, ne n’u ta, ne n’u di ne musow ma, u na yɛlɛ bɔ tubabuw la.' O cɛ seginna a kɔ, a tagara tubabuw kuntigi bara, a y’a fɔ a ye : ‘A filɛ, n y’a fɔ Saamori ye a ka segin a kɔ ka taga Sanankɔrɔ, a tun b’a fɛ ka ne kan tigɛ.’
Tubabu kuntigi y’a mɛn, a dusu bɔra, a y’a fɔ a ka sɔlidasi ye ‘Wuli ! An bɛɛ ka wuli ! U wulila, u ye Joliba tigɛ, sɔɔni u donna Alimami daga la. O yɔrɔnin na, sofa bɛɛ kulola ko :’Tubabuw nana, Tubabuw nana’ Alimami yɛlɛla so kan ka boli. Tubabuw ye tasuma mana ka Alimami ka daga jeni. O kɛlen, u ye jasaba kɛ Joliba kɔrɔ. Saamori dɔgɔkɛ kelen, a tɔgɔ Kyeme Burama (Fabou), a wulila, a tagara ka kɛlɛ kɛ Bamakɔ. Tubabuw bɔra jasa la sɔgɔma fɛ, u taamana, u donna kɔ (?) la. Kyeme Burama marifatigiw lajɛra. Tilebɔ tuma, u bɛ marifa ci, tile bɛ ɲini ka bin tuma min, u bɛ marifa ci tugun. Tubabu sɔlɔdasi kɛmɛ saba bɛ, Kyeme Burama sɔlɔdasi ba saba bɛ. u bɛɛ ye bɔnɔni kɛ (se battirent) iko waraninkalanw : tubabuw sera. Tubabuw donna u ka jasa la tugun tuma min, suw bɛ kɔ la, u ka ca kojugu, Kyeme Burama mɔgɔw tora, u tɛ se ka ji min. Sɔɔnin Kyeme Burma n’a mɔgɔw bɛɛ bolila. O kɔ, tubabuw kuntigiba, u b’a wele Konbo, a nana, a ye bon jɔ ɲagasola. Alimami y’a mɛn, a ko :
‘Tubabuw bɛ na tugun, ni n b’u gɛn sisan, a ka ɲi kosɛbɛ, ni n t’a kɛ, u na don Sanankɔrɔ. A ye a dɔgɔkɛ Malinka Mori wele k’a fɔ a ye : 'I ka sɔlɔdasiw bɛɛ ta ani ka taga. I ka Joliba tigɛ, e ka kɛlɛ kɛ tubabuw fɛ minnu bɛ ɲagasola, i k’u kan tigɛ k’u kun ta k’u di n ma.' Malinka Mori ye Joliba tigɛ. Tubabukɛ dɔ bɔra a ka jasa la. Malinka Mori y’a mɛn, a tagara tu rɔ kɔ kɔrɔ k’a kɔnɔ. A y’a fɔ a ka mɔgɔw ye : a’y’aw da dugu ma k’aw dogo jirisun kɔ, a’y’aw dogo bananju kɔ. a’y’aw dogo juruw (lianes) kɔ fɛ, tubabu na na tuma min ka tɛmɛ aw ɲɛ na, aw na marifa ci k’a bon. A kɔnɔna. Tuma dɔɔnin kɔ, tubabuw nana, kɛlɛtigiw ye marifa ci. Gɔlɛ kelen bɛ tubabuw fɛ, Malinka Mori m’a mɛn. Tubabuw ye gɔlɛ ci. Gɔlɛdenba ye jiri kari k’u bin dugu ma. Sofaw dogolen bɛ jiriw kɔ, u karila (furent écrasés) O kɔ, tubabu sɔlɔdasiw ye muru ta k’a sigi marifakolo kan, sisan, u wulila ka boli ka kulo i n’a fɔ san bɛ kulu. Sofaw tun ma siran marifa ɲɛ, u ma siran gɔlɛ ɲɛ, u ye marifamuruw ye, u bolila sa !
Tubabuw tagara. Malinka Mori ye sofaw wele, ka pɛrɛn u kunna k’a fɔ u ye : 'Aw ye siranbaatɔw ye ! aw ye tubabuw mɛn, u bɛ kulo, aw yɛrɛyɛrɛla iko musow. Ni n ma tubabu kun tigɛ k’a di n kɔrɔkɛ ma, a b’a fɛ ka n yɛrɛ kun tigɛ k’aw kun tigɛ. An bɛɛ ka taga Nafajɛ la, tubabuw sɛgɛnna, an n’u mina, a man gɛlɛn.' O yɔrɔnin na, Malinka Mori a n’a sofaw bɛɛ wulila ka taga ka tubabuw jasa lamini. A ko : ‘Sisan, foyi t’u fɛ. u tɛ se ka dumuni kɛ, u tɛ se ka ji min, kɔngɔ mana u minɛ tuma min, u na tuubi.’
Tubabukɛ min bɛ Nafajɛ la, a ye bataki sɛbɛn k’a ci Konbo ye. Konbo ye bataki ta ka sɛbɛn karan, o yɔrɔnin na, a wulila, a taamana joona-joona in’a fɔ fiɲɛba bɛ ci, a nana, don kelen, a ye Malinka Mori gɛn ka sofa bɛɛ gwɛn? O kɔ, a ye Nafajɛ tubabu ta, a n’a tagara ɲagasola.
Tilema bannen kɔ, Konbo tagara tubabudugu la tugun. Saamori y’a mɛn, a y’a fɔ Malinka Mori ye : ‘Fosi tɛ yan tugun, i kana siran : Konbo, a bɛ se kɛlɛkɛ la, a tagara. Sofa caman ta, ka taga Suraka bada la ka kɛlɛ kɛ. Malinka Mori ye sofa caman ta, a ye sofa ba kelen ta, so caman b’a fɛ. A tagara ka Joliba tigɛ, a ye dugu bɛɛ minɛ min bɛ Joliba kɔ, a donna Suraka bada la. A ye cɛw faga, ka musow minɛ, ka denw minɛ, k’u feeere, ka sw san ani muguw ani marifaw. Mɔgɔw minnu ma faga, u tora (ils périrent), a y’u bila kɔngɔ la, a ye u ka saɲɔ ni kaba kari, ka ku ni tiga bɔ, ka malo tigɛ, katugu a ye dunfɛn caman ɲini, a b’a fɛ ka a ka mɔgɔw sɔn dunfɛn na, ka sow sɔn dunfɛn na.... Kyeme Burama fana tagara ka jɔnw mina bamanadugu la. O tuma na, Konbo bɔra tubabudugu la ko kelen tugun, a ni kuntigi dɔwɛrɛ nana. Nin kuntigi taamana joona-joona. Malinka Mori bɛ dugu dɔ la.
Tubabukuntigi y’a mɛn, a taamana joona-joona, a sera dugu kɔnɔ, Malinka Mori ye tasuma mana ka dugu jeni ka boli. Tubabukuntigi taamana tile bɛɛ, a sera Nafaje. Malinka Mori ye Nafajɛ jeni ka boli. Tubabukuntigi taamana tugun, su rɔ, a donna dugu dɔ la, sofa bɛ yen, a y’u mina ka u siri k’a fɔ u ye :'Aw ka sira jira, an bila sira Malinka Mori daga la, n’aw bɛ kulo, n b’aw faga, n’aw bɛ sira koman jira ka n fili, n b’aw faga. Nin mɔgɔ saba ye sira jira, u sera kɔ dɔ la, a ye yɔrɔ in filɛ, a ye sisiba ye, Malinka Mori daga bɛ yen musow b’a la ka tɛmɛ ba kelen kan, Jɔnw b’a la ka tɛmɛ ba fila kan. Tubabu ani sɔlɔdasiw tagara yen yelelele, mɔgɔ si tɛ kuma, sofaw bɛ sinɔgɔ la, u ma kunu. Tubabu kuntigi y’a fɔ sɔlɔdasiw ye ka marifa ci. Sinɲɛ kelen sɔlɔdasiw bɛɛ wulila, u panna, u girinna iko waraninkalan bɛ gurin saga kan, u bɛ dɔnkili da, u bɛ kulo, u bɛ marifa ci. Sofaw caman fagara. Malinka Mori bolila. Tubabuw ye sow bɛɛ mina ka marifa bɛɛ mina, ka minanw bɛɛ mina, ka jɔnw bɛɛ mina.

4/ Saamori ni Franzi bɛ sɛbɛ kɛ
(Saamory fait un traité avec les français)

Saamori y’o kow mɛn minkɛ, a kasira kojugu. Maninkaw ni Bamanaw ni Wasulukaw ni Koniyakaw, u bɛɛ yɛlɛla Saamori la, u ko : 'A filɛ, Fransiw, u man ca, u ye Alimami sofa bɛɛ faga : tile kelen na, u ye jɔnw minɛ, u ka jɔnw ka ca ka tɛmɛ Malinka Mori ta kan, a ye minnu mina san saba la !' Saamori ye karamɔgɔ dɔ wele, o tɔgɔ ye Omaru Jalɛ. A y’a ci tubabukuntigi bara k’a fɔ a ye. ‘Sisan, n y’a dɔn ko tubabuw sera ne na : mɔgɔ min b’i jija ka kɛlɛ kɛ tubabuw fɛ, a b’a kɔnɔ ko a ka bon u ye, mɔgɔ fatɔ don. N b’i deli, i ka n to n ta dugu la, ne de na dugu to Fransiw la, u ye min mina. n’a diyara i ye ka mɔgɔ ci ne ma ka e ka kuma fɔ, u ci, an na kuma yɔrɔ kelen na, fɛn min ka ɲi, an n’a karan. Tubabukuntigi ye cɛmɔgɔ kelen wele k’a ci Saamori ma. Nin tubabukɛ nana, a jiginna Saamori fɛ, u ye kuma kɛ. Saamori ye Omaru wele, Omaru bɛ arabukan fɔ, a bɛ se ka sɛbɛnni kɛ ka ɲɛ haali. A ye sɛbɛn kɛ. Sɛbɛn in na, Saamori ko : ‘A b’a fɛ ka kɛ Fransi terikɛ ye, dugu bɛɛ min bɛ tilebi fɛ Joliba kɔ, Fransi ta don, sofaw tɛna taga kɛlɛ kɛ fyɛwu Joliba kɔ. Saamori ye bilakoro dɔ ta, a jɔnmuso kelen y’a wolo, u y’a wele Cɛbilen Karamɔgɔ. A y’a ta k’a di tubabukɛ ma ka juru sara. Tubabu ye Cɛbilen ta, a bɛ jurunadigi (otage) ye u bolo, ani a taara n’a ye tubabudugu la. San kelen kɔ, tubabukɛ nana tugun Alimami bara Bisandugu la, a nana ani Cɛwulen . Alimami ye tubabucɛ ta k’a sigi a ka so koɲuman, a ye fɛn caman ta k’a sɔn u la, a ye sɛbɛn kɛ tugun, a ko : a ye Fransi teri ye.

5/ Saamori bɛ kɛlɛ kɛ Sikaso
(Saamory assiège Sikasso)

O tuma kuntigiba bɛ Sikaso, u b’a wele Cɛba Taraore, a sera (commande) bamanaw bɛɛ la, u tɔgɔ ɲumanw ye Sendere, minnu sigi’n bɛ Keɲedugu la. O cɛ nafolotigiba don. a musow dama bɛ kɛmɛ wolonwula bɔ. A bɛ taga kɛlɛ la tuma min, marifatigi ba tan bɛ tɔgɔma ka bila a ɲɛ, marifatigi ba tan bɛ tɔgɔma a kɔ, o de y’a to u y’a wele Cɛba . O kuntigi, julacɛ don, gale a bɔra Folona. A ye duguba jɔ. Dɛnɛba saba bɛ a lamini na : i bɔra dugu da kelen na, i wulila dugujɛnda fɛ, i bɛ don dugu da in na tugun (apres avoir fait le tour de la ville) tilesenkuncɛ fɛ. Bon caman bɛ yen, a tɛ se k’u jati. O dugu bɛ wele Sikaso. Saamori ko :’ Sisan, n ye sɛbɛ kɛ, ne yɛrɛ ani Fransi, an ye teriw ye, Fransi tɛna kɛlɛ kɛ yan tugun, n bi se ka mɔgɔ ci u ka jamani na ka marifa san ani ka mugu san, (ni) n ye marifa ni mugu san, n bi se ka kɛlɛ kɛ Cɛba dugu la. Fransiw ani ne, an ye teriw ye, a bɛ n kɔnɔ, u na gɔlɛ ta k’a di n ma, gɔlɛden fɛ, n bi se ka Sikaso dɛnɛ kari, n na Cɛba muso bɛɛ mina, k’a ka jɔnw bɛɛ mina, ka a ka sanu bɛɛ minɛ’. O tuma, a wulila, a bɔra Bisandugu, ka taga kɛlɛ kɛ Sikaso la. A wulila Bisandugu la tuma min, a ka dunufɔlaw, ani a ka tabalegosilaw, ani a ka burufyɛlaw, ani a ka dɔnkilidalaw, u bɛɛ bilara a ɲɛ, u ka ca kojugu. dɔnkilidalaw bɛ dɔnkili da, u ko : Alimami filɛ, a ye Amirumumenina ye, a barika ka bon kuntigi bɛɛ ta ye. Tubabuw ma se ka se a la. A bɛ taga ka kɛlɛ kɛ Cɛba fɛ, a bɛ don Sikaso tilen na (tout droit), sisan dugu dɛnɛ bɛɛ bɛ bin dugu ma, o tuma, Alimami nana tugun Bisandugu, a ye Cɛba kun tigɛ ka na n’a ye.' Dɔnkilidalaw ye nin dɔnkili da, katugu Alimami y’u sɔn kolon caman na, a y’u sɔn dɔlɔ caman na, u y’a min.
Saamori sera Sikaso kɔrɔ minkɛ, a siranna haali, a ma dugu ye min ka bon iko nin. O siranna, mɔgɔ si m’a ye. A ye jasa turu, a y’a sigi ka dɛnɛ lamini, a ye jasa kelen ta k’a di Malinka Mori ma, a k’a kɔlɔsi kosɛbɛ, a ye kelen ta k’a di Furuba Musa ma, a k’a kɔlɔsi kosɛbɛ, a ye kelen ta fana, a y’u bɛɛ ta k’a di a dɔgɔkɛw ma ani a denw ma, k’a fɔ u ye : ‘Aw ka kɔlɔsili kɛ koɲuman ... A’y’aw muɲu dɔɔnin, sɔɔnin, Sikaso fosi t’u fɛ, u ti se ka dumuni kɛ, u na dugu dayɛlɛ, an na don dugu kɔnɔ. .... Sikasokaw, bondon caman b’u fɛ, nin bondonw fara, ɲɔ caman b’a la, malo b’a la ka caya, misi caman bɛ yen, saga bɛ yen, ba bɛ yen, sisɛ bɛ yen, u bɛɛ ka ca kojugu. u bɛ dumuni kɛ koɲuman, u bɛɛ ka kɛnɛ, u ka jan, u ka bon, u ka gɛlɛn kojugu. Dibi donnen kɔ, u bɛ bɔ dugu la, u b’u yɛrɛ kuru k’u biri, u bi don Alimami jasa la ka sofaw faga, u bɛ don dugu la tugun, sofaw ma se fɔlɔ k’u mina. Biyɛnw b’u fɛ, u bɛ biyɛnw ta k’u don baga la, Sendere mɔgɔw ani Banbara bɛ kala dɔn kojugu, u ye kala yɛlɛ ka biyɛn ci ka fili (k’u to) dugu dɛnɛ kan, Biyɛnw ye Alimami mɔgɔw faga. Alimami ka marifa ma se ka marifadenw ci ka dugu dɛnɛ sɔgɔ k’a kara, dugu yɔrɔ ka jan kojugu, marifadenw tɛ se ka dugu bon.
Saamorimɔgɔw, fusi t’u fɛ ka dun, kabini Senderew y’a mɛn ko Saamori bɛ na, u ye malo bɛɛ tigɛ, ka ɲɔ bɛɛ kari, ka fɛn bɛɛ bɔ min bɛ kungo la, don fila tora, u ma don Sikaso ban, forontoden kelen tɛ sɛnɛ na, gwanden kelen tɛ sɛnɛ na. Saamori diyagoyara ka donitalaw ci ka taga Wasulu la, ka ɲɔ ɲini, ka ku ɲini, ka kaba ɲini, k’a ta ka na n’a ye ! Saamori mɔgɔw sigira (Sikaso da la) kalo fila (minkɛ), u jara kojugu, u la caman bananen bɛ, sow tɛ se ka tɔgɔma. Lɔgɔ t’u fɛ, u tɛ se ka to mɔ. Sofaw nana ɲɛ, u sera Sikaso kɔrɔ, u ye jiri bɛɛ tigɛ k’a lajɛ ka tasuma kɛ, lɔgɔkurun kelen ma to. Saamorimɔgɔw diyagoyara ka ku dumu, a ma mɔ, u la caman ye jolibo kɛ. Ji man ɲi, a jara, mɔgɔ caman ye nsɛgɛlɛn mina (prirent le ver de Guinée). Cɛba yɛlɛ b’a yɛrɛ faga (Ceba riait à en mourir). Tile bɛɛ, Cɛba dɔnkilidalaw bɛ dɔnkili da ka kumakan gɛlɛya, Saamori y’u mɛn, u ko : Saamori filɛ, a nana yan k’an musow mina, ka Cɛba sanu mina, a ko ko : kɔngɔ na an bɛɛ faga, a filɛ : a yɛrɛ, kɔngɔ b’a faga.’ Cɛba musow y’u lajɛ Sikaso fɛrɛ la, u bɛ dɔn kɛ, u bɛ dɔnkili da, u bɛ Saamori neni, u b’a dɔgɔkɛw neni, u bɛ sofaw bɛɛ neni. O tuma, Alimami ye bataki ci nin tubabu ma, min kɛra tubabu bɛɛ kunna minnu sigi’n bɛ jamana na, a y’a fɔ a ye : 'Ne ni Fransi ye sɛbɛ kɛ, u ye n kɔrɔkɛw ye, i yɛrɛ ye n fa ye, i ye n ba ye. Sisan, Cɛba ye n neni, ne de tɛ se k’a ka dugu minɛ, katugu a ye dɛnɛba kɛ : e ka gɔlɛ ta k’a di n ma ani tubabucɛ dɔ min bi se ka gɔlɛ ci, mɔgɔ bɛɛ n’a ye ko ne ye i terikɛ ye, mɔgɔ bɛɛ y’a dɔn. Tubabukuntigi m’a jaabi. Senɲa kelen, tubabucɛ dɔ, u b’a wele ko : Lieutenant Bɛnze, o kɔ, u b’a wele ‘Gouvene Binger’, a bɔra Bamakɔ, a sera Sikaso. Tubabu ma don Sikaso fɔlɔ. Saamori y’a jigi ko : tubabukuntigi ye Lieutenant Bɛnze ci a ma, a y’a dali gɔlɛ min na, a k’a ta ani sɔlɔdasi ka na n’u ye k’u d’a ma. A y’a mɛn minkɛ ko Bɛnze bɛ na, o diyar’a ye kojugu. A ye jɔn kelen ta k’a ci Cɛba ma k’a fɔ a ye : ‘’E m’a mɛn, tubabu bɛ na yan, ka sigi n ka daga la, gɔlɛ b’u fɛ, sisan, n bɛ Sikaso minɛ, n b’i yɛrɛ minɛ, n b’i kun tigɛ.’ A ye Cɛbilen wele : a jɔnmuso kelen den don, a tagara Fransi dugu la, a bɛ Fransi kan fɔ, a y’a fɔ a ye : ‘Taa tubabucɛ kunbɛn sira la k’a fo.’
Bɛnze nana, Saamori y’a ye ko marifa fila gansan b’a bolo la, a kɔnɔganna, a y’a ɲininka :’E ka sɔlɔdasiw bɛ min ?’
- Bɛnze ko : ‘Sɔlɔdasi tɛ n bolo la’
- Saamori ko :’ N ye tubabukuntigi dali sɔlɔdasi min na ani gɔlɛ kelen, o tɛ i bolo wa ?’
- Bɛnze ko : ‘Mun ? E ko di ?’
- Saamori ko :’E m’a mɛn ? n ko o : nin sɔlɔdasi o, ani nin gɔlɛ o, n ye tubabukuntigi dali minnu na, u bɛ min ?’
- Bɛnze ko :’Tubabukuntigi m’a fɔ n ye, a ti sɔlɔdasi d’i ma. I bɛ kɛlɛ kɛ Cɛba fɛ, o man di tubabuw ye. I bɛ kɛlɛkɛ la, a man ɲi. I bɛ sɛgɛn kojugu, i ti se ka Sikaso mina.’
Alimami y’a mɛn, a dusu ganna, a y’a fɔ Bɛnze ye :’I bɛ kuntigitubabu bara, i bɛ kɛlɛkɛ dɔn, na n dɛmɛ, an na taga, n na Sikaso mina.’
Bɛnze ko :’ Ayi, n t’a fɛ ka kɛlɛ kɛ, n bɛ yaala ka dugu filɛ, n bɛ taga dugu bɛɛ la, u bɛ jago kɛ (?) N bɛ fɛn bɛɛ ye. N t’a fɛ ka kɛlɛ kɛ, katugu Cɛba ye tubabuw teri ye. E de bɛ kɛlɛ kɛ, n t’a fɛ ka sigi yan, n bɛ sira ɲini ka taga. Sisan, Bɛnze ye Saamori dali sira la ka sara a la. Saamori y’a fɔ a yɛrɛ ye ‘(Ni) tubabucɛ tagara, Cɛba y’a mɛn, a ko tubabu t’a fɛ ka n dɛmɛ, a man ɲi.’ A ma sira di Bɛnze ma. Nin Bɛnze o, a hakili ka di kosɛbɛ, a kɔnɔna (il attendit) don wolonwula tugun : don bɛɛ, a ye mɔgɔ wele, k’u dali dugu bɛɛ tɔgɔ la, k’u dali u k’a dege sira la min bɛ taga dugu la, sisan a ye sira bɛɛ dɔn ka tɛmɛ Saamori kan. Saamori tɛ se ka girinya Bɛnze ma, a y’a mɛn, a ye Bɛnze to sa a ka taga a sira la (ka tɛmɛ a sira fɛ). Bɛnze, mɔgɔbɛrɛ don, o ye mɔgɔ ye; katugu Saamori ma sɔn k’a lamɛn, Ala ye Saamori bugɔ.
Saamori bɛ Sikaso kɔrɔ, a sigira yen kalo wolonwula ko fila (14 mois) ani don wolonwula ko fila, (14 jours) a ka mɔgɔ ba wolonwula (7000) fagara (sont exténués) u bɛɛ tun bɛ to u fari b’u dimi (tun bananen bɛ ka mɛn) ɲɔ tɛ yen tugun, ku tɛ yan tugun, fɛn si tɛ yan, so bɛɛ fagara, donitala bɛɛ fagara, mugu tɛ yan tugun. Saamori wulila sa, a tagara a ka dugu la tugun. A bɛ taga tuma min, Senderew y’u dogo tu rɔ, u ye mɔgɔ caman faga. Ala y’o kow kɛ, a ye Cɛba kisi, a jɔra a kɔ, katugu mɔgɔ ɲuman don. A ye Saamori bugɔ, katugu a ti koɲuman kɛ. Cɛba salen kɔ, Babɛnba sigira a nɔ na. a kɛra Sikaso faama ye. A sago kɛra ka kɛ iko Saamori, ka kɛlɛ kɛ, ka mɔgɔw faga, ka musow ɲini, ka jɔnw ɲini. O de y’a to : Ala y’a bugɔ, a ye tubabuw ci, u sera Sikaso, u donna a la, u ye Babɛnba faga. O dugu o, Saamori ma se k’a mina, a sigira yen kalo tan ni naani ani don tan ni naani, a m’a mina, tubabuw ye kɛlɛ kɛ tile tan ni naani, u y’a mina. Tubabu ka gɛlɛn, u ka girin mɔgɔw bɛɛ ye. Ala kelen ka girin tubabuw ye.

6/ Saamori ni Fransi bɛ kɛlɛ kɛ tugun
(Saamory reprend la guerre contre les français)

Saamori dusu ganna (a mɔnɛna) kojugu, katugu tubabuw ma gɔlɛ d’a ma, a ko :’Fransi man di n ye, u ye nkalontigɛla ye, u ye sɛbɛnni kɛ ani ne ye sɛbɛnni kɛ, u ye Alkuranɛ dumu, u ko : u ye n terikɛ ye, n y’u dali ka n dɛmɛ tuma min, u ma n dɛmɛ.’ A ye nin sɛbɛnnin ta sa k’a fara, k’o sɛbɛnfura faralen ta k’a ci tubabukuntigi ye k’a fɔ a ye :’ N ti i ka sɛbɛnfura fɛ tugun.’ O kɛlen, a ye ciden ci ka taga Amadu Seku bara, a bɛ Segu kunna ani Fula-jalen’‘ I kelen bɛ kɛlɛ kɛ, tubabu na se i la, ne kelen bɛ kɛlɛ kɛ, tubabu na se ne na, i yɛrɛ ani ne, an fila ka taga, i yɛrɛ na Fransi bugɔ ‘numan-moro-ye’ (au nord) . Ne de na u bugɔ ‘kinin-moro-ye’ (au sud), an na se u la, an n’u bɛɛ faga. (Toucouleurs) kunna, a ni Fransiw bi kɛlɛ kɛ. Saamori ye ciden ci a k’a fɔ Amadu ye : 'Tubabukuntigi wulila, a bɔra Sigiri, a ye Joliba tigɛ. Sɔlɔdasi caman b’a fɛ, ani so caman, ani gɔlɛ caman. A taamana dɔɔnin, a sera Kankan. Saamori mɔgɔw bolila ɲɛ, u ye dugu jeni. Tubabu taamana ko kura, a sera Bisandugu. Saamori bolila ɲɛ, a ye dugu jeni. Tubabu ma fɛn si ye k’a dun, a segira a kɔ. a tagara Sigiri. A ye Sankaranka bɛɛ ta, u bɛ siran Saamori ɲɛ, a b’u kɔnɔ ko Alimami n’u mina ka mugu ni sow san. Tubabu ye u bɛɛ ta a ni a taara n’u ye Sigiri.
Ko filanan, Tubabu nana tugun Sankaran na, u donna Kuranko la, u ye Saamori mɔgɔ caman faga, u ye Faraba mina, dugu ka bon haali. Saamori bolila Kisi dugu la, a y’a fɔ sofakuntigi kelen ye, u b’a wele Cɛmɔgɔ Bilali : ‘I sigi yan, (ni) tubabu b’a fɛ ka bɔ Susu jiba la ka na yan, i n’u kɛɲɛ ka na yan. Tubabu sigi’n bɛ Susu dugu la, tiɲɛ don, Saamori siranna u kana tɛmɛ yen fana. Tubabu ye Joliba tikɛ tugun, u donna Kankan, u taamana tile bɛɛ. Saamori mɔgɔw y’u dogo kɔ tu rɔ. Tubabu sera yen, Saamori mɔgɔw ye marifa ci wurutututu ! Tubabu fana ye marifa ci wurutututu ! Sofaw bolila. Saamori sigira kɔ dɔwɛrɛ kɔrɔ, u b’a wele Jamukɔ, a bɛ yen, a ni a muso, u b’a wele Sarana, a ye sofaw ye, u bɛ boli, a y’u wele k’a fɔ u ye :’A’y’aw jɔ, a’ye na yan ! N b’a fɛ ka tubabu bɛɛ faga bi. Saamori ye kɛlɛ kɛ ni gɛlɛya ye, a muso fana ye kɛlɛ kɛ iko cɛ. de ko la, u y’a tɔgɔ falen, u y’a tɔgɔ yɛlɛma Sarankɛ ye. U ye tubabu caman faga. Tubabu fana ye sofa caman faga. Saamori yɛrɛ, a bolila tugun. Tubabu sera Sanankɔrɔ, dugu o, Saamori wolola yen. Saamori ye dugu jeni fɔlɔ, a bolila. Tubabu ye jasa turu Sanankɔrɔ. Saamori ye mugu caman ta, a y’a dogo dugu la min bɛ kulu kan, a tɔgɔ Tukɔrɔ. Tubabu yɛlɛnna kulu kan, u ye mugu ye, u ye tasuma mana, u ye mugu sigi tasuma na (ou plutôt, sans doute : u ye ta sigi mugu la) tumanin na, mugu bɛɛ pɛrɛnna. Saamori dogolen bɛ yɔrɔ surunman na, a bɛ tu rɔ, a y’a mɛn. O yɔrɔnin na, a y’a dɔgɔkɛw wele, a y’a fɔ u ye :’An kana kɛlɛ kɛ tugun, mugu t’an fɛ tugun, tubabu ye se k’an bɛɛ faga. an taga k’an dogo yɔrɔjan na ani k’an lafiyɛn, ani ka mugu san, an maa mugu san tuma min, an na kɛlɛ kɛ tugun.’ Saamori ye mɔgɔ caman ci, dɔw tagara Maninka dugu la, dɔw tagara TilebinJula dugu la (chez les Waï), TilebiJula sigi’n bɛ jiba kɔrɔ, kɔgɔ b’a la ka caya, Tɔn (les Agni) b’a wele ‘gwenvié’ (geji), dugu in na, Naswara (protestants noirs du Libéria) caman bɛ yen, u ka fin. Saamori mɔgɔw tagara yen, u ye marifa san, u ye mugu san, u ye takala (amorces) san ka caya Naswara finman fɛ. U y’a bɛɛ ta ka taa n’a ye Saamori yɔrɔ.
Kabini mugu bɛ Alimami fɛ, a maa ‘mɛn tuma o tuma ko sɔlɔdasiw bɛ kɔ tikɛ, a bɛ mɔgɔw ci ka sɔlɔdasiw faga. Donitalaw bɛ tɛmɛ sira la, nansaraɲɔ (alikama) mugu bɛ ‘larha’ la, wala malo bɛ lahra (?) la, wala sira dɔ la, ani marifaden bɛ kɛsu la, donitala bɛ tɛmɛ; Saamori y’a mɛn, tumanin na, a bɛ mɔgɔw ci ka taga ka donitalaw faga, ka doni mina, ka kɛsu ta, k’a di a ma. Tubabu sigira dɔɔnin, tuma dɔ kɔ, u donna Jallonka dugu dɔ la, u donna Kisi dugu la, u ye kɛlɛ kɛ. Cɛmɔgɔ Bilali, Bakari Ture bɛ yen fana, u ma se ka tubabu kɛɲɛ ka tɛmɛ. Tubabu sera Joliba bɔyɔrɔ la. U ye Bilali gɛn, u ye sofa bɛɛ gwɛn. (Sofaw) ye Kurankɔ cɛtikɛ ka don Koɲan na. Tubabu kɛlɛbolo dɔwɛrɛ nana, a ni Amara, Saamori den, bɛnna fara kan. Tubabu ye sofa caman faga. Tubabu kɛlɛbolo dɔ wɛrɛ nana fana. Konbo bɛ a kuntigi ye, a ye Saamori gɛn ka bɔ Sangaran na, a taamana ka don jamani na min bɛ wele Nafana, u donna dugu la, u bɛ min wele Jɛnne (Odienné). Saamori wulila ka bɔ Kisi dugu la tuma min, a nana ka sigi Jɛnne. Konbo bɛ na tuma min, Alimami y’a mɛn, a hakili jiginna ko : Konbo y’a dimi kojugu fɔlɔ, tumanin na, a y’a ka minanw bɛɛ ta, a ye Jɛnnekaw bɛɛ ta, a ye dugu jeni, a bolila ka taa Kurodugu la.

7/ Saamori bɛ Juladugu mina
(Saamory prend le Juladugu)

Konbo tagara minkɛ, Saamori ma se ka so ye Kurodugu la, a sago kɛra ka taga dugu la min bɛ Wasulu kɔ fɛ, a k’a gɛlɛya ka so san. A wulila, a tagara kɛlɛ kɛ dugu la min bɛ wele Tenetu. A ye dugu caman mina, ka jɔn ni so caman mina . Tentetukaw y’a fɔ tubabu ye. O Tumanin na, tubabukuntigi nana, a ye Saamori gɛn. Saamori segira a kɔ Kurodugu la. A ye dugu bɛɛ tiɲɛ, a ye Worodugu mina, a donna tu rɔ, Mɔgɔw minnu bɛ yen, an b’u wele Lɔ, Tɔn (les Agni) b’u wele Guro, u bɛ mɔgɔsogo dun. O kɔ, Alimami ye Sekuba ci, a ye SegelaKongWatara kabila (famille) bɛ dugu bɛɛ mina, a ye tubabucɛ kelen faga. Kurodugu ani Julakaw sigi’n bɛ dugu bɛɛ min na, u ye masakɛ kuma mɛn koɲuman. Saamori y’a dɔn. Watara kabila (famille) bɛ dugu bɛɛ kunna. Saamori y’a dɔn. O tuma, a ye cidenw ci ka taga Kong na, u jiginna masakɛ bara. Nin masakɛ o, a tɔgɔ bɛ KaranmɔgɔWule Watara. a dɔgɔkɛ tɔgɔ bɛ Jawari Watara. Cɛmɔgɔba fana bɛ Kong na, alimami don, a tɔgɔ bɛ Sitafa Sanandogo. Saamori ye jɔnkɛ kɛmɛ kelen ta, a ye jɔnmuso kɛmɛ kelen ta, a y’u bɛɛ di Watara ma. A ye bataki ci u ma, a ko :’Nin sɛbɛn bɔra n bolo la, ne de ye Alimami ye Amiroulmunenina, n ye sɛbɛnni kɛ ka KaranmɔgɔWule fo, mɔgɔsɛbɛ don, ka Jawari fo, nafolotigi don, ka Sitafa fo, moriba don, ka Watara bɛɛ fo, ka morikɛ bɛɛ fo, ani ka morimuso fo. N b’a fɔ kɛ, n ko o : Naswara ye n kɛlɛ kɛ, u ye n ka dugu mina. Nenana Kurodugu la, ne donna yen ka Jula caman ye, ka Maraba caman ye, u bɛɛ ye Ala dɔn, u ye Mohamadu dɔn, a bɛɛ Ala Nabiu ye : Watara bɛ u bɛɛ kunna, n y’a dɔn. O de y’a to, n y’a fɔ ko : n t’a fɛ ka kɛlɛ kɛ moridugu la, n t’a fɛ ka Kong tiɲɛ, katugu alikuranatigi caman b’a la, karanmɔgɔcɛ caman b’a la. N t’a fɛ ka morikɛw mina k’u feere, n t’a fɛ k’u ka fɛnw cɛ, n t’a fɛ k’u ka ɲɔ mina ani fɛn bɛɛ min bɛ u ka forow la. N bi kɛlɛ kɛ kaafiriw fɛ gansan, u b’u wele banbara. N ka jago kɛ aw fɛ, a ka ɲi, n bɛ mɔgɔw ci ka taga aw bara, u bɛ jɔn ta, ka sanu ta, u na marifa san aw fɛ ani mugu, ani sw. Aw ani tubabu min sigira geji la kinimoro ye (au sud) aw ye terikɛ ye. Aw na sanu ta ka taga tubabu yɔrɔ, ka marifa san tubabu fɛ ani mugu k’a feere ne ye. Aw ni Kɛɲɛdugukaw ye terikɛ ye, aw na n ka jɔnw ta ka taga Babɛnba yɔrɔ ka sw san a fɛ, k’u feere ne ye. Aw k’a kɛ ten, n sago bɛ n kana don aw ka dugu la.’ Kabini KaranmɔgɔWulen ye nin sɛbɛn ye, a ye cɛmɔgɔ bɛɛ wele, Sitafa fana ye moriba bɛɛ wele, u lajɛra. KaranmɔgɔWulen y’u ɲininka ko :’ a bɛ mun jigin aw kɔnɔ ?’ U bɛɛ ko :’Alimami Saamori ye kuma fɔ koɲuman, an bɛɛ ka o kɛ, a tɛna kɛlɛ kɛ yan, an ka dugu tɛna jeni iko dugu caman minnu ma alimami ka kuma mɛn.’ O waati kelen na Wataracɛ dɔ bɛ yen, u b’a wele Kɛlɛtigi katugu a ye kɛlɛ kɛ gale, a y’a f’u ye : Saamori sago kɛra ka Cɛba tiɲɛ tuma min, Cɛba sigira a ka dugu la, Saamori ma se ka don dugu la. Mun y’a to an tɛn’a kɛ iko Cɛba ? KaranmɔgɔWulen y’a fɔ :’Cɛba sera ka kɛlɛ kɛ ka ɲɛ a ka mɔgɔw sera ka kɛlɛ kɛ ka ɲɛ. Anw de, an bɛ se ka jago kɛ gansan, ka seli kɛ, ka kalan kɛ, ka sɛbɛnni kɛ, an tɛ se ka kɛlɛ kɛ. Soronji cɛ kelen bɛ yen, ne ɲinɛna a tɔgɔ kɔ, a ko :’ N’an ye Saamori ka kuma mɛn,n’an ye nin ko kɛ min ka di Saamori ye, Tubabu n’a jigi ko an ni Saamori ye terikɛ ye, u na na yan ka kɛlɛ kɛ ka an ka dugu tiɲɛ. Nin sɛbɛn min bɔra Saamori bolo, an k’a ta ka taga a di tubabucɛ in ma min nana yan fɔlɔ ani an ni min ye sɛbɛ kɛ, a sigi’n bɛ Basami.’ Watarakaw y’a fɔ :’Basami ka jan, ni ciden tagara yen, sani a ka na yan tugun, Saamori na an ka dugu mina k’a tiɲɛ, k’an musow ta, k’an denw mina k’u feere’ O de y’a to, u y’a fɔ Saamori ciden ye ko : u b’a fɛ ka jago kɛ a fɛ. Karanmɔgɔwulen ni Jawara ye sow ta ani mugu ani marifa caman, u y’a di Saamori ciden ma ka Alimami sɔn fɛn caman na. U y’o kow kɛ tuma min, u fiyenna, u ɲɛ tugulen bɛ, u ma Saamori dɔn, u ma tubabu dɔn fana. O tuma kelen na, cɛmɔgɔ dɔ, a tɔgɔ ye Mori, a bɛ kɛlɛ kɛ Takbona na. A ye Takbona caman mina, a y’u feere Bawule Ton ma ka marifa ni mugu sɔrɔ. O de y’a to i ye Takbona caman ye, u ye jɔn ye Ton bolo.
Saamori ye Mori wele, a y’a ɲininka u fila ka kɛ teriw ye, a y’a ɲininka, a k’a jaabi, a y’a fɔ a ye :’ I ye kɛlɛ kɛ ka marifa ni mugu sɔrɔ, a di n ma. Mori kɔni y’o ko bɛɛ kɛ, o kɛlen Saamori gɛlɛyara tugun (il devint encore plus fort) Kongkaw ye so caman d’a ma, u ye mugu caman d’a ma, Mori fana, kɛlɛtigi caman b’a fɛ : Saamori ka bon, a ka gɛlɛn kojugu. O tuma na, Saamori ye Takbona bɛɛ mina k’u kɛ jɔn ye, ka taga n’u ye (a) kun, a y’u feere Kongkaw ma. O tuma na, julacɛ dɔ bɛ Takbona, a tɔgɔ Ali Baba Watara, a siranna, a tagara, a donna Jimini na, a tagara ka kuntigi bɛɛ fo, ka kuma u fɛ, O tuma Denba Watara, a tun ye faama ye fɔlɔ ka sigi Jimini bɛɛ kunna, a sara : Ala k’a ni sigi a fɛ ! Denba Watara dɔgɔkɛ, a tɔgɔ ye Burama Watara, a sigi’n bɛ Dagara kunna, a bɛ sigi Dabakala kunna, a bɛ sigi Jula bɛɛ kunna Jimini na. Banbaracɛ dɔ, a tɔgɔ Nanbogosyɛ, ani banbaracɛ dɔwɛrɛ a tɔgɔ Pemiɲan, ani Pemiɲan den kelen, a tɔgɔ Kitara Sara, u saba tun ye cɛmɔgɔba ye, u bɛ Wadarama kuntigiya kɛ ani Sokolo, ani Jimini, Banbara bɛɛ min tɔgɔ ye Kyepere. U bɛɛ y’a lajɛ ka kuma, tumanin na, Tubabucɛ dɔ nana, a donna o yɔrɔ kelen na, a bɛ bɔ tu rɔ, a tɔgɔ sɛbɛ ye kapitɛnu Marsan (Marchand) Tonw y’a yɛlɛma Kpakibo la. Jimini kuntigi y’a fɔ a ye :’ E m’a mɛn ? Saamori ye Kurodugu mina, sisan, a bɛ kɛlɛ kɛ Takbona la, don dɔw kɔ, a na na yan. Denba Watara tun ye an kuntigi ye, a sara (Ala k’a ni sigi alijɛnɛ na) a ni tubabucɛ u bɛ min wele Bɛnze ye sɛbɛ kɛ, i yɛrɛ bɔra Bɛnze yɔrɔ, i ‘ye Bɛnze ka kuma ta k’a fɔ an ye ;’ An ka mun kɛ ? An man bon, an man gɛlɛn ka se, an ti se ka kɛlɛ kɛ Saamori fɛ. ‘Ni tubabu sago bɛ an ka kɛlɛ kɛ, u ka sɔlɔdasiw ta, u ka na yan k’an dɛmɛ. E ko di ?’ Kpakibo ko o :’ N b’a fɛ ka taa don Kong na, ka kuma Wataraw fɛ. O kɔ, n bɛ segin n kɔ ka taga guvené Bɛnze yɔrɔ k’a fɔ a ye a ka tubabu caman ci, sɔlɔdasiw b’u fɛ, gɔlɛ b’u fɛ, u ka na yan k’aw dɛmɛ. Sani u ka na ni Saamori donna yan ka kɛlɛ kɛ, aw ka kɛlɛ kɛ kosɛbɛ ka ne kɔnɔ, sɔɔnin n bi na, n bi sɔlɔdasi caman ta ka na n’u ye yan.’ O kɔ, Kpakibo tagara, a sera Kong na, Kongkaw ye sɛbɛ kɛ fɔlɔ tubabu fɛ, O kɔ, u ye sɛbɛ kɛ Saamori fɛ, u bɛ Kpakibo ta k’a sigi u ka dugu la, n’o ntɛ, u b’a gwɛn kɛnɛ ma, u na min kɛ, u m’a lɔn (ils ne savaient quel parti prendre). Caman bɛ wuli dugu la ka taga Jawari bara k’a fɔ a ye :’I ka kan ka tubabucɛ saba minnu bɛ yan mina, k’u kun tikɛ, ka taga n’u kunkolo ye k’u di Saamori ma, n’i y’a kɛ, a ka ɲi haali. Saamori dusu na suma kosɛbɛ, a tɛna an dimi fyéwu .’ O tumanin na, Jawari ye Sitafa Sagandogo wele k’a ka kuma mɛn, a ye Sitafa ɲininka tubabu fagasira la. Sitafa kɔrɔlen bɛ, moriba don, o ye alikuranɛ dɔn ka ɲɛ, a ye ko dɔn kosɛbɛ, a y’a fɔ a ye :’A sɛbɛnna alikitabu la : dunan min sigira i ka so, min y’i da i ka tufa kɔrɔ, i kan’a dimi (faire du mal)’ Sitafa y’a fɔ ten, u ye Kpakibo to. Kongkaw kɔni, Kpakibo sigira Kong na, o ko man di u ye. O kɔ, Kpakibo segir’a kɔ, a tagara Basami. A wulila ka taga minkɛ, Saamori ko :’ N sago bɛ ka taga ka Jimini mina joona-joona. Tile dɔw kɔ, Kpakibo maa sɔlɔdasi caman ta ka na yan tuma min, n ti se ka Jimini mina. Jiminikaw, nafolotigiw don, mɔgɔ caman b’a la, muso caman b’a la, denmisɛn caman b’a la, ɲɔ bɛ yen, malo bɛ yen, kuba bɛ yen, a ka di kosɛbɛ, misi caman bɛ yen, saga bɛ yen, tusogo, gwɛsɛ bɛ yen, u bɛ fini da ka ɲɛ, u bɛ dɛbɛ ɲuman da, fɛn bɛɛ bɛ Jimini na ka caya. An ka taga o fɛn bɛɛ mina. Fransi sɔlɔdasi ma se yan ban, n ka fɛn bɛɛ mina, a ka di (a man gwɛlɛn)’ Saamori y’o kuma fɔ ten, a ye Jimini tiɲɛ daminɛ. Jimini ko :’ni ne ta dugu don, n fa ta dugukolo don, n kɔrɔkɛ bɛɛ donna Jimini jukɔrɔ (ont été ensevelis) Ala ka Saamori faga ! A ka Saamori denw faga ! U bɛɛ ka faga jahanama na !

8/ Saamori bɛ Jimini mina
(Saamory prend la ville de Jimini)

Don dɔ, an lajɛlen bɛ Bɛnba jasa kɔnɔ na, o don kelen, mɔgɔw wulila sɔgɔma fɛ, ka taga kungo rɔ, u bɛ tonkun wuli la, u ye sotigi natɔ ye, u y’a fɔ dugu ye, u ye so wele ka da u kan ka mɔgɔ naani kun tigɛ. O wagati yɛrɛ la, u bolila ka na a fɔ ko kɛlɛ natɔ don. Mɔgɔ bɛɛ ye marifa ta, ka kala ta, ka bɔ sira la, ka kɔ tikɛ ka kɛlɛ kɛ. Sofa bɛɛ kulola, u ye marifa ci, ka mɔgɔw ta ka se dugu la, ka dugu jeni. Jiminikaw bolila, u bɛɛ sera yɔrɔjan na, u ye kulo bɔ, mɔgɔw bɛɛ ye Burama wele, ka Kosi wele, ka Pemiɲan wele, ka Folonu wele, ka Julaw wele, ka Kitala Sara wele, ka Bandogo wele, ka Bigiyalankaw wele, ka Kpanakaw wele, ka Kunbelenkaw wele, ka Wolonkaw wele, ka Takbonakaw wele, u bɛɛ nana ka lajɛ Dabakala. Sarankɛ Mori ye jasa turu, a ta jasa kelen, Sekuba ta kelen, Sagwola ta kelen, Foruba Musa ta kelen. So caman b’a fɛ, sotigi bi pan (so kan) u bɛ boli walawalajɛ la, musow tɛmɛntɔ don, sotigi y’u bɛɛ mina ka taga n’u ye. Jiminikaw tɛ siran, Kyepere ti siran foyi ɲɛ. U ye kala ta, ka biyɛn fili san na ka sofa caman faga minnu bɛ jasa la. Fɛn caman t’an fɛ ka dun, an bɛ Kpakibo makɔnɔ, Kpakibo ma na. O tuma mɔgɔ dɔ bɛ Dabakala, u b’a wele Mamadu Watara, a bɛ siran kojugu. A wulila su fɛ, a ye dugu da kelen yɛlɛ, a ye Saranka Mori wele. Sarankɛ Mori nana, a ni sotigi bɛɛ donna dugu kɔnɔ, u ye mɔgɔ minnu bɛ yen faga. U ye Nanbogosyɛ faga, ka Peniɲan faga, ka n fa faga (Ala k’a ni sigi a da fɛ !) ka cɛmɔgɔ bɛɛ faga minnu fari b’u dimi, minnu man kɛnɛ, minnu ma se ka boli. Mamadu kelen an’a musow an’a denw, u m’u faga. ta kelen. O tumanin na, Burama y’a ka mɔgɔw ta, an’u bolila, u tagara Satama Janbala la, k’i sigi Karamɔgɔ Ali Watara fɛ. Burama dɔgɔkɛ, a tɔgɔ ye Dala Watara, Soronji don, ani Nanbogosyɛ den, a tɔgɔ ye Latɛ, ani Peniɲan den, a tɔgɔ Kitara Sara, ani ne yɛrɛ, an bɛɛ bolila. Sarankɛ Mori y’an musow ta, k’an denw ta, k’an jɔnw ta, k’an sow ta, k’an ka minanw bɛɛ ta, a y’o fɛn bɛɛ di a fa ma. Ne wulila Dabakala ka boli tuma min, n kɔnɔganna ani n dusu kasira kojugu : mɔgɔ caman fagara, su bɛ sira bɛɛ kan, kun tikɛlen caman bɛ yen, n bɛ tɔgɔma joli la, n sěn bilenya’n bɛ. Nin Saamori o, an’a den Sarankɛ Mori, u ye n fa faga, ka n ba faga, ka n dɔgɔkɛ faga, ka n dɔgɔmuso faga. Ala k’u faga ! k’u tiɲɛ ! k’u fara ! k’u jeni jahanama tasuma na !
O kɔ, Sarankɛ Mori ye Sokola mina, a ye Wadarama mina, a ye Jimini dugu bɛɛ mina, a ye cɛ bɛɛ faga, a ye muso bɛɛ ani den bɛɛ mina juru la. O tuma tile bɔra ka mɛn, a ganna, fiyɛn jara kosɛbɛ. Kalo fila sanji ma bin ko kelen, kɔ bɛɛ jara, ji t’u la tugun fyɛwu . Saamori marifatigiw, minnɔgɔ b’u la, ɲɔ ma se ka falen sɛnɛ na. O tuma moriba kelen bɛ Waradama, a kɔrɔlen bɛ kojugu, a kunsigi jɛra, a tagara Makan ka alhiji la (en pelerinage a la Mecque), a ye fɛn bɛɛ dɔn, ne bɛnba don, a jamu bɛ Kulubali, a tɔgɔ bɛ Wenjɛ (Geji). Saamori y’a wele k’a fɔ a ye :’Taa seli kɛ ka Ala dali a ka sanji bi dugu ma.’ Cɛmɔgɔba in, a ye seli kɛ, a ye tileganfɛsolatu kɛ, a ye tasabiya fɔ (chapelet musulman), a ye selifana da, a ye laansara da, a ye tasabiya fɔ : fitirisolatu banna tuma min, o waatinin na, sanji binna, a bira kosɛbɛ tile segin.
Saamori y’a ye, a y’a ka mɔgɔw bɛɛ wele, a ko :’ Mɔgɔ kelen maa na kɔgɔden fitinin sonya Wɛngyɛ ta fɛ, n na mɔgɔ in kun tikɛ.’ O de y’a to Wenjɛ ye se ka sigi Wadarama, mɔgɔ si m’a dimi. Saamori y’a muso Sarankɛ wele, k’a den Sarankɛ Mori wele, ka kɛlɛkuntigi bɛɛ wele, ka Foruba Musa wele, ko Sekuba wele, k’a f’u ye : ‘Sisan n bi taga kɛlɛ kɛ Babɛnba fɛ, aw na sigi yan Jimini na, Sarankɛ ka sigi Dagara, Sarankɛ Mori ka sigi Dabakala, Sekuba ka sigi Sokola, Foruba ka sigi Wadarama. Jiminimɔgɔw bolila ka taga Salama, aw ka marifatigi ci k’u mina, (ni) tubabu nana yan, aw k’a gwɛn.’ A y’a fɔ ten, a tagara.
Babɛnba ka gɛlɛn Saamori ye, a ye Saamori mɔgɔ caman faga. Saamori segir’a kɔ, a sigira Jimini tugun. O tuma, tubabukuntigi sigira Basami, a ye sɔlɔdasi caman wuli, u bɔra geji da la ka taga. Sow b’u fɛ, gɔlɛ b’u fɛ. Tubabukuntigi y’a di Kuluneru ma, a y’a di Kpakibo ma, u tagara ka kɛlɛ kɛ ka Saamori faga. Tubabusɔlɔdasi bɛ Bawulen cɛci, o man di Ton ye, Ton ye marifatigiw ci ka sɔrɔdasiw faga, u ye kɛlɛ kɛ tubabu fɛ. O de y’a to, tubabu ma don Jimini na Saamori ɲɛ, Ton y’a to Saamori ka Jimini tiɲɛ.
Kuluneru ye mɔgɔ ci, u b’a wele Osmana Mandao, a ye sɛbɛn d’a ma, a y’a fɔ a ka taga Saamori yɔrɔ ka sɛbɛn di Saamori ma. Sɛbɛn in ko Jimini ye Fransi ta ye, Saamori ka dugu to, n’a ma a to, kɛlɛ na kɛ sisan. Osmana tagara, a donna Janbala, a ye Burama ye. Burama ma sɔn ka sira d’a ma a ka taga alimami yɔrɔ, a y’a fɔ Osmana ye :’Saamori bɛ yen, n bɛ sira d’i ma, a tɛ yen, a muso bɛ Jimini na an’a denw, mɔgɔjugu don, n’i tagara u yɔrɔ, u na i kun tikɛ.’ Osmana segira Salama. Kuluneru ye Osmana ka kuma mɛn tuma min, a bɛ Tumodi. o don kelen na, a wulila, a tagara Kofidugu, a ye Kpakibo wele k’a fɔ a ye :’Taga Janbalan na’ Kpakibo tagara, a donna Satama. An y’a ye ka kuma kɛ, Fɛn bɛɛ min kɛra dugu la, an y’a fɔ a ye. A y’a mɛn, a kasira kojugu, a ko :’Ne mɛnna kojugu, a man ɲi.’ A y’a fɔ ten, a ye tiɲɛ fɔ, n’a sera joona, a bɛ Saamori gwɛn, Jimini fana ma tiɲɛ, katugu Kpakibo bɛ fɛn dɔn, a ti siran foyi ɲɛ. Kpakibo wulila, a tɛmɛna Lafiboro, a ye kɔ tikɛ min bɛ Lafiboro kɔ fɛ, a ye Foruba Musa mɔgɔw bɛn, a y’u gwɛn. U bolila ka taga a fɔ Foruba Musa ni Sekuba ye : ‘Npakibo bɛ na’ O tumanin na, Foruba Musa ye marifatigi bɛɛ wele, U nana, n ma se k’u dama jati, u bɛ Kpakibo lamini. Su rɔ, u ye kɛlɛ kɛ, dugujɛ, u ye kɛlɛ kɛ tugun.
Tile sabanan, Kuluneru nana yan ani sɔlɔdasiw, u ye sofaw bɛɛ gwɛn. O kɔ, tubabu sera Sokola, sofaw bolila ɲɛ, u ma tuma sɔrɔ ka ɲɔ ta an’u taara. Tubabusɔlɔdasiw ye dumuni kɛ kosɛbɛ. O tuma, Kuluneru y’a mɛn ko Alimami bɛ Dabakala, o yɔrɔnin na, a tagara k’a mina. Alimami de y’a mɛn, a y’a fɔ Sarankɛ Mori ye :’Sigi yan, e ni Foruba Musa ka tubabu jɔ tile kelen. U bɛ kɛlɛ kɛ tuma min, n bi tuma sɔrɔ ka boli. Sarankɛ Mori ye sira bila tubabu ye ka taga ɲɛ, u bɛ kɔ tikɛ, Sarankɛ Mori girinna u ɲɛ na, Sekuba girinna u numanbolo la, Foruba Musa girinna u kɔ kan. O don na Kuluneru joginna, a ‘damina’ (il fut blessé) a woro la. Tubabu ye sofa bɛɛ gwɛn, tilebɔtuma (ou tilebi tuma ?) u donna Dabakala. Mɔgɔ si tɛ yen. Kuluneru ko : ‘N ka sɔlɔdasiw, marifaden caman t’u fɛ, u caman joginna, ne yɛrɛ joginna.’ A y’a fɔ ten. A segir’a kɔ. A ma don ban Lafiboro, Foruba ye marifa ci a la, u bɛ kɛlɛ kɛ kojugu. A taamana tile kelen tugun, a donna Satama.

9/ Jiminikaw b’u ka dugu to ka taga sigi tubabu bolo la.

(Les habitants de Jimini émigrent pour se mettre sous la protection des français)

Kpakibo ye Jula kuntigi bɛɛ wele, a ye banbara kuntigi bɛɛ wele, a y’a fɔ u ye :’Sɔlɔdasi ma to an fɛ, mugu ma to an fɛ, an tɛ se ka kɛlɛ kɛ tugun, sɔlɔdasi caman joginna, u tɛ se ka tɔgɔma. O de y’a to, an bɛ segin kɔ ka taga geji da la, tuma wɛrɛ, n na na yan tugun, n na Saamori gwɛn Jimini kɔ : Fransi tɛ ɲinɛ u kuma kɔ fyɛwu, u tɛ ɲinɛ ko u ni Jiminikaw ye teriw ye. Sisan, aw kana sigi yan, n’aw bɛ sigi yan, n maa taga tuma min, Saamori na na yan k’aw mina, a n’aw kun tikɛ anw kɔ la, a n’aw musow n’aw denw mina k’u feere. Aw ka dugu to, Saamori y’a tiɲɛ, wuli, aw ni ne ka taga Bawule la. Tubabu bɛ yen, u sigi’n bɛ Ton na, aw na sigi u kɔrɔ ka dugu jɔ, ka bonw kɛ, ka sɛnɛ kɛ, aw na kɔnɔ yen kalo duuru, wala kalo wɔɔrɔ, wala san kelen; aw ka kɔnɔ dɔɔnin, tubabu masakɛba min sigi’n bɛ Franzi dugu la, a na sɔlɔdasi caman ta k’u di n ma, ne na na yan tugun, an na kɛlɛ kɛ Saamori fɛ ni gɛlɛya ye k’a mina, k’a faga, o tuma, aw na taga Jimini na tugun. Wuli, a’ ye musow ta, k’a’ denw ta, k’aw ka minanw ta, an bɛɛ ka taga.’ Burama Watara wulila fɔlɔ ka taga, a y’a ka mɔgɔw ta, a ye marifatigi caman ta, a tagara Bondugu la, a jiginna a kɔrɔkɛ fɛ, a tɔgɔ Ajumani, a bɛ Gamandugu kunna. Kpakibo y’a fɔ Dala Watara ye :’ I yɛrɛ na sigi Jiminikaw kunna sisan, e bɛ Julaw kunna, Kitara Sara na kɛ Bambara kuntigi ye. Nanbogosyɛ den, u b’a wele : Latɛ, Sara kɔrɔkɛ don, a kɔrɔlen bɛ kojugu, a ti se ka kuma fɔ, mɔgɔ dɔgɔninw t’a mɛn, o de y’a to : Kpakibo y’a fɔ : Kitara Sara ka sigi bamanan bɛɛ kunna.
O kɛlen, Dala ye Jula bɛɛ wele, ka Soronji bɛɛ wele, ka KariJula bɛɛ wele, u bɛɛ nana. Kitara Sara ye Kyepere bɛɛ wele, ka Takbona bɛɛ wele. U bɛɛ nana. U bɛɛ lajɛra. Dala ko :’ Mun diyara aw ye ? Aw b’a fɛ ka sigi yan wala ka Kpakibo bila sira (accompagner) Ton dugu la ? An b’a fɛ ka Kpakibo bila sira, an bɛɛ tubabu yɔrɔ don’ (?) Jula ni KariJula bɛɛ y’a fɔ : ‘ Kyepere tɛ ko dɔn kosɛbɛ, u tɛ dulɔki don, u ti fini don, u bɛ bila kelen siri, u tɛ Mohamadu sira dɔn, u ye kaafriw ye, u bɛ kɛlɛ kɛ tuma min, u tɛ siran. U y’a fɔ Kitara Sira ye : “An bɛ sigi yan, ka kala ta, ka biyɛn ta, ka kɛlɛ kɛ. N’an tagara Ton na, a b’an kɔnɔ ko tubabu n’an faga k’an feere Ton ma.’ Kitara Sira y’a mɛn, a dusu kasira kojugu, a y’a fɔ u ye :’ Aw ma tubabu dɔn wa ? Aw ma Bɛnze ye, a nana an ka dugu la fɔlɔ, a ni n fa ye sɛbɛ kɛ. A ye jɔnw mina wa ? A ye jɔnw feere wa ? Tubabu ma na ka jɔ an kɔ ka kɛlɛ kɛ an kosɔn wa ? n ko o : tubabu, kuma kelen don. Aw sago bɛ ka sigi yan ? N’aw bɛ sigi yan, Saamori na na k’aw mina sisan, ne kɔni n bi taga n sigi tubabu bolo la, tubabu na taga geji kɔ tuma min, ne yɛrɛ bɛ taga.’ Kyepere y’a mɛn, u dusu y’u dimi (ils se repentirent) u y’a fɔ :’ Anw fana, an bɛɛ bɛ taga.’
O tumanin na, Kpakibo ani Kuluneru wulila Satama. U ye Kuluneru sigi jɔ kan ka jɔ siri bereke la k’a kɔrɔta, k’a da kaman na. Katugu joli b’a la, a tɛ se ka tɔgɔma. Sɔlɔdasi ka dulɔki farala tu rɔ, u ye Saamori ka mɔgɔw faga tuma min, u ye dulɔki ta, ka kɔrɔbilala ta, ka kurusi ta, ka banfula ta, ka gaban ta, ka sabara ta, ani k’u don. Tubabu nara fɔlɔ, so caman b’u fɛ, u bɛɛ fagara, so ti se ka to kɛnɛya la Ton dugu la. Tubabu ta sow ta Saamori fɛ, u ye fali fila ta, sɔlɔdasi b’u sama,, katugu so bɛɛ fagara. O Jiminika bɛɛ minnu ma taga Burama fɛ, u taamana ka Kpakibo nɔ minɛ, u bɛ ba tan. Muso caman bɛ, den caman bɛ, sofa ma minnu mina, u ma minnu faga, u bɛɛ bɛ yen. Cɛkɔrɔ ni musokɔrɔ caman bɛ. Kamalenw tagara Burama fɛ. Karamɔgɔ Ali ani Janbala Julaw tora kɔ Aari dugu la. Aari, Ton don, u sigilen bɛ Nzi kɔrɔ. Janbalakaw sigira yěn fɛ, u ye duguba sigi yěn fɛ. Jiminikaw ani Takbonakaw dɔw tagara Ton kuntigi kelen yɔrɔ, u b’a wele Gbweke (Bouake); cɛ in ye yɔrɔ d’u ma, u ka dugu sigi yen, u b’a wele Kpakporesu. Janbala banbaraw, u kuntigi bɛ Boronbo ni Boronbo den, a tɔgɔ Kɛjan (Cɛjan): u bɛɛ tagara tubabu bolo la, An bɛɛ ye ba tan bɔ. Tilebɔtuma, ɲɛmɔgɔw bɔra Satama la. Selifana kɛra ko mɔgɔw bɔra. Sɔlɔdasi minnu tagara an fɛ, u man ca. Foruba Musa sotigiw tɛmɛna kinibolo la, dɔw tɛmɛna numan bolo la, u ye daga (la colonne) tikɛ, u tɛmɛna ka musow ni denw mina. Musow kasira. Tubabu y’a mɛn, a bolila ka na ka marifa ci, sotigiw bolila joona-joona, u tagara u dogo tu rɔ. Su fɛ, sofaw y’u kuru ka taga ka daga lamini, iko suruku bɛ sagajasa lamini, u bɔra tu rɔ, ka gɛrɛ ka musow mina, o kɔ ka boli. Kpakibo n’a dɔgɔkɛ ye kɛlɛ kɛ kojugu, u ye mɔgɔ caman faga. Kpakibo dɔgɔkɛ (le futur général Baratier) ye Sekuba ci k’a faga.
An donna Ton jamani na minkɛ, Ton y’a kɛ iko sofaw. Saamori ye jɔn caman ta k’u di Ton kuntigi ma, a y’a fɔ Ton ye :’ A’ye n dɛmɛ ! Tubabu bɛ tɛmɛ sira la, aw ka marifa ci ka tubabu faga, ka jɔnw mina u bolo la. Saamori y’a fɔ ko : an ye tubabu ka jɔn ye. Tonw y’an dimi kojugu. Tile bɛɛ, u ye marifa ci. Sɔgɔma, u ye marifa ci. Tilegan fɛ, u ye marifa ci, wura la, u ye marifa ci tugun. Tonw ye Jiminika minnu mina, u dama bɛ tɛmɛ ba kelen kan, u y’u sigi u yɔrɔ, u y’u feere yɔrɔjan na. Tɔgɔma banna, an sera Kofidugu. Tubabu sigi’n bɛ yen kubeba la. An donna Kofidugu minkɛ, Tonw m’an dimi tugun, katugu u siranna tubabu ɲɛ. Tubabucɛ min bɛ Bawule kunna, a tɔgɔ Komandan Nebout, mɔgɔbɛrɛ don, a bi kuma tilennen fɔ. Kpakibo y’an ta k’an sigi Komandan Nebout bolo, o kɛlen, a ni Kuluneru ni sɔlɔdasiw bɛɛ taara. Sɔlɔdasi kɛmɛ tila dama tora, u sigira Kofidugu.
Fosi t’an fɛ, kɔngɔ b’an na : Saamori ye fɛn bɛɛ ta an fɛ, an bɔra Jimini na tuma min, ka tɔgɔma, ka don Kofidugu, kalo kelen na, an ye jirifura dumu, bin min bɛ bɔ dugu ma an y’a tigɛ k’a dumu. Bilakorow ye tumu minɛ, u ye ɲinɛ minɛ, an y’a dumu. An bɛɛ sɛgɛnna kojugu, cɛmɔgɔ kɔrɔlen bɛ, u ma se ka tɔgɔma tugun, u fagara, u la caman, kɔngɔ y’u faga. Ne ye ku ɲini k’a san Tonw fɛ, u y’an neni, u y’an wele Kanga, n’i ye Tonkan fɔ, n’i ye nin kuma ‘Kanga’ fɔ, i y’a ko ‘jɔn’. Tonw bɛ Jula bɛɛ ni Banbara bɛɛ tɔgɔ yɛlɛma (k’u wele) Kanga. O tuma, n ye musow ye, u sin jara, nɔnɔ t’u la, denmisɛnw b’u fɛ, u bɛ sa u bolo, n ye cɛmɔgɔ caman ye, Saamori y’u denkɛw faga, a y’u denmusow mina, mɔgɔ si t’u fɛ ka fura kɛ k’a d’u ma, mɔgɔ t’u dɛmɛ tɔgɔma la. U kolo ye dingɛ sɔgɔ u wolo la, u sěnw jara iko bereke, u dara sira kan, u ma se ka wuli, u sara yen. Ne yɛrɛ, n donna Kofidugu tuma min, n bɛ iko mɔgɔ fagalen, ne muso kɛra fatɔ ye, n denmuso kelen, sungurun ɲuman don, a fagara, a sara. N bɛ miiri o la tuma min, n bɛ ne hakili jigin o kow bɛɛ la tuma min, ne kasira tuma bɛɛ, bi n bɛ kasi tugun, n bi Ala dali a ka Saamori tiɲɛ, ka Saamori den bɛɛ faga, ka Saamori mɔgɔ bɛɛ faga : nin Saamori o, a ko a yɛrɛ ye amirulmumenina ye, mɔgɔjugu don, a ka jugu kaafriw bɛɛ ye. bi Ala dali hɛra ka kɛ Tubabu ye, Ala ka Bɛnze to kɛnɛya la, a ka Kpakibo to kɛnɛya la, a ka Nebout kɛnɛ to, a k’i yɛrɛ kɛnɛ to, k’aw bɛɛ kisi ka si di aw ma : tubabu dama y’an sigi iko u denw, u ye an fa ye, u ye an ba ye, ne yɛrɛ bɛ ni na bi, n bɛ se ka kuma bi, aw tubabu ka ko fɛ. O kow, ne tɛna ɲinɛ a kɔ fyɛwu.
Don dɔ, komandan Nebout ye Kofidugu kuntigi wele, a tɔgɔ ye Kwado-Kofi, a kɔrɔlen bɛ kosɛbɛ, a y’a fɔ a ye :’ Nin mɔgɔw filɛ, u bɔra Jimini na : Saamori, aw b’a wele Turɔ-Sogo, a y’u ka dugu ta, u nana yan, ne y’u sigi i bolo la. Aw bɛ nin mɔgɔw wele Kanga, aw kana u wele Kanga tugun, u tɛ jɔn ye, cɛmɔgɔw don, u bɛ hɔrɔn ye iko i yɛrɛ, sisan, aw ka u wele koɲuman, u tɔgɔ ɲuman bɛ : Jimini. U b’a fɛ ka dugu sigi e ta dugu kɔrɔ. I kan’u dimi, katugu u ye denw ye. Sisan, kɔngɔ b’u la, sanu t’u fɛ ka fɛn san ka dumuni kɛ. Saamori y’u ka fɛn bɛɛ ta ka sonyali kɛ. Aw ka taa kungo rɔ, a’ ye ku caman ta ani maaɲɔ caman, ani baranda caman k’u d’u ma u ka dumuni kɛ. Sɔɔnin, samiyatuma na se, aw ka yɔrɔ jira u la ka di u ma, sanji maa na, u na sɛnɛ kɛ yen. U na an ca kɛ ka gosi, ka daga da, ka gese da, ka daba gosi, ka gese don gala la, u bɛ se ka fɛn bɛɛ kɛ ka ɲɛ haali. U bɛ jago kɛ ka kɔgɔ sɔrɔ, ka sanu sɔrɔ, ka fɛn caman tɔnɔ sɔrɔ. U maa kɛ nafolotigi ye tuma min, aw y’u sɔn fɛn bɛɛ minnu na u ka dumuni kɛ, u na aw ta juru sara.’
Kwado-Kofi, mɔgɔɲuman don, a bɛ ko dɔn kosɛbɛ, katugu a kɔrɔlen bɛ kojugu, a ye fɛn caman ye. A ko :’Naamu ! N y’a mɛn.’ A ye Nsipuri bɛɛ wele, a y’a fɔ u ye :’ Nin mɔgɔw bɔra Jimini na, kɔngɔ b’u la kojugu : a’ ye taa kungo la ka ku ɲini, ka baranda ɲini, a’ye na n’u ye k’u di Jimini ma.’ Komandan ye Dala wele, a ye Kɛjan wele katugu Boronbo sara, a y’u sɔn wariba caman na, a y’u sɔn fini caman na, a y’a f’u ye : ‘Aw ka wariba in ni fini in ta, ka Jiminika bɛɛ wele ani k’a tila u cɛ.’ An ye duguba jɔ Kofidugu la. Komandan Nebout ye Kitara Sara wele ani Latɛ ani Tulusyɔ ani Banbara kuntigi bɛɛ, u bɛɛ nara. A y’a fɔ u ye :’Mɔgɔ minnu bɛ yan, u ka ca kojugu, dumuniko ka gɛlɛn, ni aw bɛɛ sigira yan, kɔngɔ na aw faga joona. A’ ye taga ni Banbaraw ye Tumodi la : tubabukɛ dɔ bɛ yen, mɔgɔ bɛrɛ don, a na koɲuman kɛ a’ ye, aw na sigi a kɔrɔ.’ A y’a fɔ ten, Kitara Sara ye Banbara caman ta, u bɛ ba kelen ni duuru. A wulila, a tagara Tumodi. I yɛrɛ sigi’n tun bɛ yen, i ye Kitara Sara ta, i y’a sigi i yɔrɔ, i ye koɲuman k’a ye, i ye Tonw bali kan’a dimi. Banbaramɔgɔw ye duguba jɔ Tumodi la, u y’a wele Sokola, Tonw y’a wele Kangakro. Don wɛrɛ, Karanmɔgɔ Ali Watara nana Kofidugu a ni Janbala Jula bɛɛ nana. Don dɔw la, Kofidugu bonyana kojugu, i bɛ dugu kunna, i tɛ se k’a ju ye.
Tile bɛɛ, Tonw b’an ka mɔgɔw mina, u bɛ musow mina, u bɛ denw mina. Jiminikaw, kɔngɔ b’u la, u bɛ taga kungo la, u bɛ ku sonya, dɔw bɛ sisɛ sonya. Tonw b’u mina k’u kɛ u ka jɔn ye. Tubabu tun bɛ Tonw kɔrɔfɔ k’a f’u ye :’ Aw kana o ko kɛ, nin mɔgɔw, kɔngɔ b’u la, o de y’a to, u bɛ sonyali kɛ. U maa sɛnɛ kɛ tuma min, ku maa falen ka bonya ka kɛ bonba ye, u tɛna sonyali kɛ tugun. Aw ye nin mɔgɔw minnu mina, aw k’u to k’u di Dala ma.
Tonw, cɛmɔgɔba sara tuma min, u bɛ jɔn faga. Tubabu y’u bali k’u kana jɔn faga tugun. O de y’a to, an ni tubabu ye teriw ye. Jiminikaw ye tuma dɔ kɛ Kofidugu, sisan, u kɛra nafolotigi ye, u ka nafolo ka bon Tonw ta ye. U ye doni ta don bɛɛ tubabu bolo la (pour les blancs). Tubabu y’u ka donitalaw sɔn wariba caman na, u y’an sɔn nɛgɛ la fɔ an ka daba gosi ka sɛnɛ kɛ. An ye dɛbɛ dila, ka fini da, an ye kɔgɔ san Casalenkaw fɛ; kɔgɔ bɛ an fɛ, an ye ku san ka to dumu, an ye fini min san, a ka ɲi kojugu. Dɔw y’a da, an ye gese san, an ye fini da min ka ɲi kosɛbɛ k’a feere. An ye jago kɛ kosɛbɛ.
An ta muso caman, an ta denw caman, an bolila tuma min ka bɔ Jimini na, Tonw y’u mina. An y’u san tugun Tonw fɛ. Alhiji (fête musulmane) don bɛ na, an bi se ka saga caman faga, ka misi caman faga. Sunkalo maa ban tuma min, selikalo bɔdon na, hadri la dulɔki ɲuman b’an fɛ, an b’a don. An ye misiri jɔ, an bɛ seli kɛ a kɔnɔ, karamɔgɔ caman bɛ yan, kalanfa caman bɛ yan, u bɛ karanni jira denw la, u bɛ sɛbɛnni jira u la, u bɛ arabukan jira, u bɛ alikurana jira. Mɔgɔ caman bɛ se ka kalan kɛ, ka sɛbɛnni kɛ, ka kardasi kɛ. Tabarikala !

10/ Saamori kɛlɛ bɛ ban
(Les guerres de Saamory prennent fin)

 

Kabini Koloneru daga wulila ka bɔ Satama na ka taga, Foruba-Musa ye sotigiw ci ka taga tubabu daga nɔ fɛ k’a filɛ kosobɛ, U sera Kofidugu kɔrɔ. Sɔlɔdasi bɛɛ wulila ka taga geji da la, sotigiw y’a ye u segira u kɔ, u tagara k’a fɔ Foruba-Musa ye : ‘ Tubabuw tagara ‘ O kɛlen, Foruba-Musa ye Janbala bɛɛ minɛ. Nin mɔgɔw minnu ma Kpakibo kuma mɛn, u tora Janbala, a y’u mina ka di Saamori ma, u feerela. Saamori yɛrɛ, fɛn si t’a fɛ k’a dumu, a bɛ jɔn caman feere Famafwe ma ani Warebo ma, a ye jɔnw feere ka ku san, ka sisɛ san, ka saga san. U y’a fɔ ko : a ye sisɛ wɔrɔ san, ka jɔn kelen juru sara, a ye saga kelen san, ka jɔn saba di a sɔngɔ la, a ye misi kelen san ka jɔn tan di a sɔngɔ la, ne yɛrɛ y’a mɛn. A bɛ ten wala a tɛ ten, ne m’a dɔn, n b’a jigi : a bɛ ten. Jɔn caman b’a fɛ : a ye mɔgɔ caman mina Jimini na, a y’a mina Janbala la, a ma se k’u sɔn balo (dumuni) la, a ye ɲɔ bɛɛ min sigi bondo la Sokola ni Dabakala, tubabu y’a jeni. A sago kɛra ka Bawule mina, a tun ka di a ye kosɛbɛ : Bawulenkaw ye sanu bɔ dama na k’a dla dugu ma, u ye nafolotigi ye kojugu. Saamori y’a dɔn, a siranna Bawulekaw ɲɛ. Katugu Tonw bɛɛ bɛ kɛlɛkɛ dɔn koɲuman, u ka ca iko dolow minnu bɛ san na, marifa bɛɛ bɛ u bolo, u bɛ se ka marifa ci koɲuman, u tɛgɛ ka di kosɛbɛ, u bɛ se ka tɔgɔma joona-joona, tu bɛ u ka dugu (jamani) la min ka gɛlɛn kojugu ka finya. O de k’a to Saamori siranna u ɲɛ. A ye mɔgɔ dɔ wele, numukɛ don, a bɛ ca kɛ Sarankɛ bara, a tɔgɔ Daba, a y’a fɔ a ye ko a ka taga Gbwɛkɛ dugu la k’a fɔ a ye : ‘N t’a fɛ ka kɛlɛ kɛ Tonw fɛ, n b’i deli ka ku caman bɔ ka sogo caman ta, k’a di n ka mɔgɔ ma, u n’a san.’ Nin Daba sigira Gbwɛkɛ dugu la, a ye so jɔ dugu la, u b’a wele Kocin-Kofidugu. U ye lɔgɔba (marché) kɛ Kocin-Kofidugu la : Saamori mɔgɔw ani Tonw ye fɛn caman ta ka taga n’a ye, k’a san, k’a feere.
Don dɔ, Alimami wulila, a tagara Kun na. Gale, a y’a fɔ Kunkaw ye ko a tɛna u ka dugu mina.sisan, a y’a fɔ u ye ‘Mun y’a to aw ye sira di Kpakibo ma ka don aw (ka) dugu la ?.’ O de y’a to, a ye dugu mina, a y’a tiɲɛ. A ye mɔgɔ caman faga. Kunkaw ye karamɔgɔ ye, u ma se ka kɛlɛ kɛ. Saamori ye moriba bɛɛ ta, a ye alikuranatigi caman ta minnu ye sɛbɛn karan Jɛnɛ na, u bɛ alikurana dɔn iko denmisɛn b’a ba sin min, a y’u ta k’u bɛɛ kun tikɛ. O de y’a to : Ala bɔra Saamori la (l’abandonna) a ye sira di tubabu ma, u ka Saamori mina diyagoya la. O kɔ, Saamori ye Ganra mina, a ye kɛlɛ kɛ Kwaminagbwe fɛ, Kwaminagbwe tun bɛ Tonw minnu kunna, u b’u wele Gbeyada, u sigi’n bɛ tu rɔ. Gale, Marabaw (Haoussas) nana Gbeyada la, u ye duguba kɛ, u b’a wele Mango. Saamori y’u dugu mina fana. Burama Watara bolila ɲɛ, a ni mɔgɔ caman tagara Bondugu la. Saamori y’a mɛn, a ye Kunweni tikɛ. O tuma kelen na, Burama ani Ajumani bɔra Bondugu la, u y’u dogo tu rɔ : Burama mɔgɔw bɛɛ bɛ yen, Abronkaw bɛ yen, Gbeyada bɛ yen, u ka ca kojugu, u ye marifa ci ka Saamorimɔgɔ caman faga. Saamori siranna, a ye ba tigɛ tugun (la Komoe), a bolila, a tagara yɔrɔjan na min bɛ Kunweni (la Komoe) da la, u b’a wele Kurunsa. A ye Sarankɛ Mori wele k’a fɔ a ye :’N tɛ se ka don tu rɔ. E ka taga Gbona (Bonna), i maa bɔ yen, i ka don Bondugu la.’
Sarankɛ Mori tagara, ka Gbona mina, ka kɛlɛ kɛ Kpagalaw fɛ (Pakhala ou Kulango) minnu sigi’n bɛ Nasyan na. Ne bɛɛnkɛ bɛ yen a tɔgɔ ye Usmana Kulubali, a ye kuntigi ye Nasyan na (Nasyan kuntigi don) Sarankɛ Mori y’a ka jamani bɛɛ mina. A sera Bondugu, tu tɛ yen. Adioumani ni Burama bolila, u tagara tuba la, u bɛ min wele Abron. Sarankɛ Mori danna Bondugu. A ye sofaw sigi dugu kɔnɔ, a ye Bakari to Bondugu la, a y’a fɔ a ye a ka so kɔlɔsi kosobɛ. A tagara. O kɔ, a tagara Bawule, o kɔ a tagara Wa, a ni kuntigi fila, kelen tɔgɔ ye Baba To, kelen tɔgɔ ye Isiyaka, u ye kɛlɛ kɛ, a ye jamani bɛɛ minɛ k’a tiɲɛ. O kɔ, a tagara Bobo jamani, dugu bɛ yen, u b’a wele Julaso. Jula caman bɛ yen, u bɛ jago kɛ. Jula dugu bɛɛ, Saamori y’a mina k’a tiɲɛ.

11/ Tubabu ni Saamori bɛ kuma kɛ
(Contacts entre les français et Saamory)

 

O tuma, jɔn caman bɛ Saamori fɛ, a bi se ka dunfɛn san Tonw fɛ, ka sow san Julaso mɔgɔw fɛ. Mugu caman t’a fɛ; marifa caman t’a fɛ. A ye tubabu ladege ɲini, a ye mugu kɛ, o mugu ni tubabu ta tɛ kelen ye. Saamorimugu man ɲi, n’i ye o mugu don marifa la k’a sɔsɔ, n’i ye marifa ci, marifaden ma taga yɔrɔ jan na. A ye marifa kɛ fana, a ye tubabu ladegecogo ɲini. Saamori numukɛ tɛgɛ ka di kosɛbɛ. U ye nɛgɛkuru ta k’o gosi, u bɛ se ka marifanɛgɛ kɛ, k’a woro kɛ, k’a cɛya kɛ. U ye sula wala dɛɲɛ ta, u ye ndeleku ta, u ye siradola kɛ. Takala (amorce) t’u fɛ, u ma se ka takala kɛ. Saamori ma mɔgɔ ci tubabu dugu la ka jago kɛ, katugu o siranna tubabuw ɲɛ, tubabu o, minnu sigi’n bɛ Joliba kɔ, a siranna u ɲɛ kojugu.
Don dɔ, a ye bataki sɛbɛn k’a ci Basami k’a fɔ Guvene Bɛnze ye /’ N b’a fɛ ka jago kɛ e ka dugu la, n b’a fɛ jagokɛlaw ka bɔ e ka dugu la ka na ne ka dugu la ka jago kɛ.’ A ye sɛbɛn dɔ kɛ fana k’a di Nebout ma. Don dɔ, mɔgɔ saba nana Kofidugu, u bɔra Saamori yɔrɔ, u bɛ sɛbɛn ta k’a di Nebout ma. Mɔgɔ kelen, cɛmɔgɔba don, a tɔgɔ Jabi, mɔgɔ fila kamalen don, kelen tɔgɔ ye Karifala, kelen tɔgɔ ye Daba. Nin Daba o, numukɛ dɔ, lɔgɔtigi (chef du marché) ye o ye Koci-Kofidugu la. Alimami ka bataki b’u bolo. U donna Kofidugu, u y’a fɔ Nebout ye :’ N fa, i ni yan’ Nebout ko :’ Nba, i ni se, Mun ko don ?’ U ko :’ Hɛra bɛ. An masakɛ ye Alimami amirulmunenina ye, a y’a fɔ an ye an ka na yan ka kuma kɛ, a b’a fɛ a ni e ka kɛ teri ye. An bɔra Kurunsa la, an nana yan.’ Nebout y’a fɔ u ye :’ Ne ni aw na taga Basami, ne n’aw sigi tubabu kuntigi bolo. Kuntigi min sigi’n bɛ Basami, a bɛ ne kunna, a ka bon ne ye, aw na kuma a fɛ.’ U tagara Basami.
Tubabu min bɛ Basami, a ye cɛ dɔ wele, a tɔgɔ Kapitɛnu Brolot (Braulot) a y’a fɔ a ye a ka sɔlɔdasi ta, ka so ta ka taga Saamori yɔrɔ ka kuma kɛ. Kapitɛnu Brolo wulila ka bɔ Basami, a ni Jabi ni Karfala ni Daba tagara, u donna Kofidugu. Jabi y’a fɔ a ye : ‘I kana tɔgɔma tugun, i sigi yan. Alimami ka jamani bi daminɛ Gbwɛkɛ dugu la, ni e ni sɔlɔdasiw donna Alimami ka jamani na, n’a y’a mɛn, a n’a jigi ko : i bɛ kɛlɛ ɲini, i yɛrɛ nana ka kɛlɛ kɛ, de man ɲi.’ Kapitɛnu Broulot y’a fɔ :’ N bi taga k’aw bilasira fɔ an ka don Gbwɛkɛ dugu la, ne ma don yen tuma min, n na bataki d’aw ma, aw na taga Alimami bara, n na cɛ fila ta k’u d’aw ma fana : Kulubali ani Amadu Sura. Kulubali ye se ka Maninkakan fɔ, Amadu Sura ye se ka arabukan fɔ, a bɛ sɛbɛnnikɛ dɔn, u bi se ka kuma Alimami fɛ. A’ye taga Kurunsa. Ne yɛrɛ bɛ sigi Kofidugu, n bɛ Alimami ka sɛbɛn makɔnɔ. Aw kana mɛn kojugu ‘
Saamori ye Kulubali ni Amadu Sura ta k’i sigi a fɛ koɲuman. Gale tubabu sigilen Jɛnɛ na ye sɔlɔdasi fila ci Alimami ma. Saamori y’u ta k’u sigi koɲuman, a ye u sɔn muso fila la, sɔlɔdasi kelen, muso kelen. Saamori ye karamɔgɔ dɔ wele, a y’a fɔ a ye a ka Kapitɛnu Braulot bataki karan. A y’a karan k’a ban minkɛ, Saamori y’a fɔ :’ Mun k’a to tubabukɛ in y’a fɔ a ka sɛbɛn la ko n ye tubabu dali jamani dɔ la ka n sigi yen ? N bɛ dugu ɲini tuma min, n tɛ mɔgɔ si dali a la, n bi Ala dali a la, n b’a ta. Mun k’a to tubabukɛ in y’a fɔ ko n b’a fɛ Fransicɛ dɔ ka sigi n kɔrɔ yan ? N ye bataki ci fɔlɔ Nebout ma, n y’a fɔ ko : n bi siran tubabu ɲɛ, ni tubabu kelen bɛ yan, n bɛ siran a ɲɛ. Mun k’a to tubabu bɛ na n yɔrɔ, a ni sɔlɔdasiw bɛ na n yɔrɔ ? N b’a jigi Fransi bɛ ɲini ka n nɛgɛn, u ye n ka sira tigɛ fɔlɔ tilebi fɛ, u b’a fɛ ka n ka sira tigɛ kinimoro fɛ (au sud) fana, a tɔ ye sira fila ye, kɛɲɛka fɛ kelen, tilebɔ fɛ kelen, Ala ka dugukolo ka jan.’
A y’a fɔ ten, a ye bataki di Kulubali ma, a y’a fɔ a ye :’Fɛn min bɛ nin sɛbɛn la, n t’a mɛn. N ti nin sɛbɛn mina, a ta, taga a di Braulot ma tugun.’ Kulubali ye sɛbɛn dɔ ta k’a di Saamori ma; tubabukɛ dɔ sigira Bɛnze nɔ na Basami la, a ɲɛ (photographie) bɛ sɛbɛn in na, a b’a fɛ Saamori k’a ɲɛ ye. Alimami ye o sɛbɛn in filɛ, a y’a fɔ :’ N ma nin tubabu dɔn.’ Alimami y’u ɲininka ko :’ Bɛnze tɛ Basami kunna wa ?’ Kulubali ko :’ Bɛnze tagara Fransi dugu la, kuntigi min sigi’n bɛ Senegale kunna, a bɛ dugu bɛɛ kunna, a bɛ Basami fana kunna.’ Saamori y’u ɲininka ko :’Aw bɔra minni ? Aw bɔra Senegali wa ? Senegali kuntigi ye aw ci yan?’ Kulubali ko :’ɔwɔ ‘ Saamori wulila o yɔrɔnin kelen na, a y’a fɔ :’ N t’a fɛ ka kuma kɛ tugun, n t’a fɛ ka nin tubabukɛ dɔn min y’aw ci yan katugu kɛlɛ ni faɲa bɔra tilebiyɔrɔ. N ye tubabu kelen dɔn, a kelen don : Bɛnze don; a kelen ma nkalon tigɛ. E y’a fɔ, a tagara Fransi dugu la, n t’a fɛ ka tubabukuma mɛn tugun. U ka sigi u yɔrɔ, n yɛrɛ bɛ sigi n yɔrɔ.’ A ye karamɔgɔ dɔ wele, a tɔgɔ Osmana, a y’a fɔ a ye a ka bataki sɛbɛn, a y’a sɛbɛn. Saamori ye bataki ta k’a di Kulubali ma. Nin sɛbɛn in na, a y’a fɔ Braulot ye a kana na. Kulubali ni Amadu Sura tagara, u donna Kofidugu, u ye sɛbɛn di Kapitɛnu Braulot ma. Sɔɔni Kapitɛnu Braulot y’a ka sɔlɔdasiw ta ka taga, sɔlɔdasiw bɛɛ ye Bawule kɔ (tigɛ), u tɛmɛna geji fɛ ka taga Senegale.
Don dɔ, Foruba Musa bɛ Jimini na, a y’a ye ko : mɔgɔ caman tɛ yan, mɔgɔ bɛɛ minnu ma faga kɛlɛ la, Saamori y’u feere, wala u bolila ka taga Gbeyinda la wala ka taga Bawule la. Mɔgɔ tɛ yan ka sɛnɛ kɛ, de y’a to : Saamori mɔgɔw, kɔngɔ b’u la. Foruba Musa y’a ye, a ye bataki ci Burama ma, a y’a fɔ a ye :’Na e ta dugu la tugun, e n’i ka mɔgɔw bɛɛ ka na yan, e kana siran ne ɲɛ, n tn’i dimi, e n’i ka mɔgɔw na dugukura jɔ ka ɲɛ. Burama ye bataki ci Foruba Musa ma, a y’a fɔ :’E ye jɔn ye ? Mun b’a to i b’a fɔ ne ye :’Na yan!’ wala ‘Taa yen.’ I ye Saamori ka wulu ye, e bi kulo i tigi kɔ, an ka dugukɔrɔ binna dugu ma, i k’a ta, i k’a tigɛ-tigɛ k’a dumu, n bɛ yan, hɛra bɛ yan, n bɛ sigi yan, i mana wuli tuma min, n’i tɛ Jimini na, n na taga Jimini na tugun.’
O tumanin na, Foruba Musa ye sɛbɛn dɔwɛrɛ kɛ, a y’a ci Dala ma, a y’a fɔ ko : Saamori yɛrɛ y’a sɛbɛn. Saamori m’a sɛbɛn, mɔgɔw bɛɛ y’a dɔn. A y’a sɛbɛn ko :’ Ne ye Saamori ye, amiroulmumenina.’ A y‘a sɛbɛn ko :’Kuluneru bɛ siran, Kpakibo bɛ siran, tubabu bɛɛ bɛ siran, Foruba Musa y’u gwɛn, a donna Bawule la.’ Mɔgɔw bɛɛ y’a dɔn ko Foruba Musa y’a sɛbɛn ten, Saamori tɛ sɛbɛn kɛ min ka jugu iko nin. Dala ye sɛbɛn in ta k’a di tubabukɛ ma min bɛ Kofidugu, a y’a fɔ a ye :’ I yɛrɛ ye an kuntigi ye, nin sɛbɛn in, e ta don.’ Tubabukɛ in ye sɛbɛn jira i la. O yɔrɔnin na, i ye Kitara Sara wele ani Banbara ni Jula bɛɛ minnu bɛ Tumodi, i y’u wele k’a fɔ :’Aw y’a mɛn, Saamori b’aw wele, a y’a fɔ aw ka taga aw ka dugu la tugun ? Aw ko di ?’ O yɔrɔnin na, Kitara Sara wulila, a ye kuma gɛlɛn fɔ, a ko :’Saamori ye n fa faga, a ye n ba faga, a ye n dɔgɔkɛw faga, n tun bɛ nafolotigi ye fɔlɔ, a ye n kɛ faantan ye, n tun ye kuntigi ye fɔlɔ, a ye n kɛ denmisɛn ye. I yɛrɛ, n donna yan tuma min, kɔngɔ bɛ n na, i ye dunfɛn di n ma n ka dumuni kɛ, minnɔgɔ bɛ n na, i ye n sɔn banji la, n ka minni kɛ, fini tɛ n fɛ, i ye n sɔn dulɔki la n k’a don, n tɛ mɔgɔ ye, i ye n kɛ masakɛ ye yan, n ti mɔgɔ si dɔn n’i kelen tɛ. I mana a fɔ n ka taga Jimini, n na taga, i bɛ sigi yen, ne fana bɛ sigi yen.’ Jula bɛɛ ni Banbara bɛɛ y’a mɛn, u y‘a fɔ :’Ala kosɔn, tiɲɛ don !’ Mɔgɔ si ma taga.
Tuma dɔ la, Anglɛsiw bɔra Dagonba na, u sago bɛ ka Gbona (Buna) bɔɔsi Sarankɛ Mori la, u n’a ye kɛlɛ kɛ. Anglɛsiw tɛ se ka kɛlɛ kɛ, mɔgɔ bɛɛ y’a dɔn, u bɛ se ka jago kɛ gansan. Sarankɛ Mori ye Anglɛsiw ka sɔlɔdasi caman faga, u ye gɔlɛ fila mina u bolo, a ye Anglɛsi cɛ kelen mina, a y’a ci a fa yɔrɔ. Saamori dusu sumana, a ma tubabu si mina ban, a ma se ka Fransi dɔ mina fyewu. Fransiw, i y’i dogo sira kɔrɔ, i bi se k’u faga, i tɛ se k’u mina fyɛwu. Anglɛsiw, a tɛ kelen. Saamori yɛlɛla anglɛsicɛ in na kojugu, a y’a fɔ a ye : ‘ I ni ce a barika !’ Anglɛsi y’a fɔ :’Mun na ?’ Saamori ko :’ Katugu i ye n sɔn gɔlɛ fila la, n y’a fɔ i ye, i ni ce !’ Dɔnkilidala bɛɛ minnu bɛ yen, ani kuntigi bɛɛ minnu bɛ yen, u yɛlɛla kojugu. Anglɛsicɛ tama bilenyana kojugu iko a kunsigi. Saamori y’a fɔ a ye :’Kabini tuma jan, n tun b’a fɛ ka muso in fo min bɛ aw kunna, u y’a fɔ n ye ko kuntigi min bɛ aw kunna, muso don. Don bɛɛ la, n ye ciden ɲini, n ma sɔrɔ fyɛwu. O de y’a to n dusu sumalen bɛ, Ala y’i ci yan, i ye ciden ye.’ Saamori ye sɛbɛn kɛ ka musokɔrɔ in fo min bɛ Anglɛsiw kunna. A ye filenba fila ta, sanumugu b’a la k’a fa, a y’a di a ma, a y’a fɔ a ye :’ Segin i kɔ, taga e ka dugu la, sɛbɛn in ta ani nin filenw k’u di kuntigimuso ma.’
O tuma kelen na, tubabukɛ dɔ bɔra Jɛnɛ na, a sera Bonduku. Sofa minnu tun bɛ Bonduku, u bolila, u tagara Kurunsa k’a fɔ Saamori ye :’Tubabu bɛ na.’ Saamori siranna, a ye Kurunsa to ka taga Dabakala, a sigira yen a n’a muso Sarankɛ. O tuma kelen na, Fransi minnu bɛ Joliba kɔ y’a fɔ ko Buna ye u ta ye, a k’a fɔ a ka mɔgɔw ye, ka Buna to. Cɛ kelen bɛ Buna, a tɔgɔ Sulemani, a bɛ sofaw kunna. Saamori ye Sarankɛ Mori wele k’a fɔ a ye : ’Taga Buna k’a fɔ Sulɛmani ye a ka bɔ dugu la, n ye Fransiw sɔn o la, ne kɔrɔlen bɛ kojugu, n t’a fɛ ka kɛlɛ kɛ tugun.’
Sarankɛ Mori tagara, a ni Kapitɛni Braulot bɛnna sira la, a bɛ tɔgɔma la ka taga Buna. Ko min kɛra yen, n m’a dɔn. Saamori b’a fɔ ko Braulot sera Buna ka tilen, a ye marifa ci, marifatigi minnu bɛ Buna ye marifa ci fana, Sarankɛ Mori nana, a ye Solimani dɛmɛn, u ye tubabu bɛɛ faga ka sɔlɔdasiw faga. Fransiw y’a fɔ ko : Sarankɛ Mori yɛlɛla so kan, a ni Braulot bɛ tɔgɔma sira la, u sera Buna ka tilen. Sarankɛ Mori ye Braulot faga, sofaw ye tubabuw lamini, u y’u bɛɛ faga. Ne yɛrɛ ye kuma dɔwɛrɛ mɛn, mɔgɔ minnu bɔra Buna y’a fɔ ten : Braulot ni Sarankɛ bɛnna sira la, u kɛra teri ye, u bɛɛ tɔgɔmana daga (colonne) kelen na. u jiginna dugu dɔ la min ka surun Buna na, u sigira daga kelen na. Sofa dɔ ye sɔlɔdasi dɔ ye, muso b’a fɛ, a y’a fɔ sɔlɔdasi ye :’Muso in, ne ta don, a to, a di n ma.’ Muso in, jɔnmuso don, a bolila sofa bolo la, sɔlɔdasi y’a mina. Sɔlɔdasi y’a fɔ :’I bɛ nkalon tikɛ, e ta tɛ.’ A ye sofa neni, a y’a fɔ ‘Kutuyuma’ Sofa fana ye sɔlɔdasi neni, a y’a fɔ ‘tubabu ka jɔn ‘ A y’a fa neni k’a ba neni. O yɔrɔnin na, sɔlɔdasi bira sofa kan u ye bɔnɔni kɛ.Sɔlɔdasi bɛɛ wulila, u nana ka sɔlɔdasi dɛmɛ, sofa bɛɛ wulila ka na fana, u bɛɛ ye bɔnɔni kɛ. Tubabuw dalen tuǹ bɛ so kɔnɔ, u bɛ sinɔgɔ. U kununa, u bɔra, Braulot ye bereke ta ka sofaw bugɔ, dibi donna, mɔgɔ jɛman bɛ min ? Mɔgɔ finman bɛ min ? U ma se k’a ye. Sisan, sofa kelen, Braulot ye min bugɔ, a ye marifa ci ka Braulot bon. Tubabu dɔwɛrɛ ye marifa ci tugun, sɔlɔdasi bɛɛ ni sofa bɛɛ ye marifa ci, sofa ka ca sɔlɔdasiw ye, u ye tubabuw faga, u ye sɔlɔdasiw faga. Ala kelen ye tiɲɛ dɔn.
Don dɔ, tubabukuntigi min sigira Basami ye Komandan Nebout wele, a y’a fɔ a ye a ka taga Alimami yɔrɔ ka kuma kɛ. Komandan Nebout ani tubabu dɔwɛrɛ tɛmɛna Kunwesi (Comoé) tu rɔ, u sera Satama. Saamori tun bɛ Dabakala. A y’a mɛn minkɛ ko : tubabu b’a fɛ ka taga a fo, a ye cɛ fila ta k’u ci Satama k’u di tubabu ma. Sisan, tubabu fila sera Dabakala. Saamori y’a fɔ u ye : ’A’ ni se ! A’ ni se !’ A y’u bolo mina. A y’a fɔ a ka mɔgɔ ye u ka misi kelen faga ka sogo di tubabuw ma ani sɔlɔdasiw ani donitalaw ma. A y’a mɛn ko sisɛkili ka di tubabuw ye, a ye filenba ta, a falen sisɛkili la, a y’a d’u ma, a ye dagaba ta fana, a ye misinɔnɔ ta, a y’a kɛ daga la, ka daga fa, a y’a di u ma. O kɔ, a ye burufyɛlaw wele, ka dunufɔlaw wele, ka musow wele, u ye dɔn kɛ. O kɔ, Saamori denw, u bɛ kɛmɛ tila, u yɛlɛla so kan, u nana. Waraninkalanwolo-kirikɛ b’u fɛ, warinɛgɛsen b’u fɛ, hadiriladulɔki b’u fɛ, wolobilensabarajan b’u fɛ, sɛbɛn ( gaulette) b’u ka banfula kan, a sirila sanu na. U bɛ pan joona-joona, sisan u y’i jɔ, o kɔ, u bolila tugun. U bɛ kulo, u bɛ marifa ci san na. O kɔ, marifatigiw nana, so t’u fɛ, u bɛ ba kelen. U bɛɛ, marifa b’u fɛ, iko tubabumarifa, a ka ɲi. Saamori ka numukɛ y’o marifaw kɛ. U bɛ tɔgɔma iko tubabu ka sɔlɔdasiw. U ɲɛ, mɔgɔ kelen bɛ tɔgɔma, a bɛ nɛgɛburu (clairon) fyɛ iko tubabu. O kɔ, sofaw nana, u bɛ yɛlɛ so kan, u bɛ ba kelen, so b’u bɛɛ fɛ. U bɛɛ tɛmɛna tubabu ɲɛ na. U tɛmɛna ka ban tuma min, Alimami y’a fɔ tubabu ye :’ I m’a ye? N tɛ se ka sɔlɔdasiw kɛ iko tubabu ?’
Nebout y’a fɔ :’ I bɛ tiɲɛ fɔ, e ka sɔlɔdasiw ka ɲi, e ka marifaw ka ɲi. Anw ka sɔlɔdasiw ka ɲi e ta ye, u ka ca e ta ye, ani fana, gɔlɛ caman b’an fɛ. I ka kɛlɛ kɛ tugun, a man ɲi. Fransiw sigira kɛɲɛka ani kinimoro fɛ, u sigira tilebi fɛ, Anglɛsiw fana sigira tilebɔ fɛ, i tɛ se ka boli tugun.’ O yɔrɔnin na, Saamori ye yɛlɛ kɛ kosɛbɛ, a ko :’N ti sɛ ka boli ka tɛmɛ Fransi daga la, a bɛ ten. Sira in min bɛ tilebɔ fɛ, a bɛ n fɛ don bɛɛ. Anglɛsi, mun don ? u tɛ se ka marifa mina u bolo. N bɛ siran Fransiw ɲɛ, Anglɛsiw, n b’a fɛ ka minan (antilope) faga, n b’a fɛ ka kɛlɛ kɛ Anglɛsi fɛ, a bɛ kelen ye.’ A y’a fɔ ten, a ye daji seri dugu ma. Kuntigi bɛɛ minnu tun bɛ yen, u y’a fɔ :’Alimami ye tiɲɛ fɔ.’ Nebout y’a fɔ :’Mun k’a to i t’a fɛ e ni ne ka sɛbɛ kɛ ? Tubabu na jamani kelen ta, jamaniba, u n’i sɔn a la, dugu in, e ta don, tubabu tɛ taga yen.’ Alimami ko o :’ Ne na sigi jamani kelen na, n n’a kɛ cogo di ? Kɔnɔw bɛ sigi tuma bɛɛ jiri kelen kan wa ?’ A ma sɔn ka sɛbɛ kɛ. A y’a fɔ Nebout ye :’ Tubabu maa marifa kɛmɛ ni gɔlɛ ɲuman kelen di n ma tuma min, n y’a dɔn ko ne ni u ye teriw ye, n na sɛbɛ kɛ. Taga a fɔ Guvené ye’. A muso Sarankɛ ko :’ N fa ye tiɲɛ fɔ.’ Alimami ye Jaba wele ka bataki d’a ma k’a fɔ a ye :’ I bɛ Basami sira dɔn, e ni tubabukɛ in ka taga, e na Guvene fo ka bataki in d’a ma.’ Tubabu wulila ka taga, u ni Jaba tagara. Alimami ye misikɛ mugan ni tan ta, a ye tubabuw sɔn u la, a y’a fɔ : ‘Sogo b’aw fɛ; nɔnɔ b’aw fɛ sira la’. A ye so fila ta fana k’u di u ma. A yɛrɛ ye tubabuw bilasira, a sera kɔ da min bɛ Dabakala kɔ, a y’u bolo mina, a y’a fɔ u ye : ‘Ala m’i kɔlɔsira ‘

 

12 Tubabuw bɛ Saamori mina
(Capture de Saamory par les français)

 

Kabini tubabuw y’a mɛn ko Saamori y’u dali marifa kɛmɛ ni gɔlɛ kelen na, u y’a fɔ :’ A sago bɛ ka kɛlɛ kɛ tugun, n’a ma kɛlɛkɛ ɲini, a tɛ marifa ɲini, a tɛ gɔlɛ ɲini.’ U y’a fɔ :’An bɛ taga k’a mina, an m’a mina tuma min, kɛlɛ bɛɛ banna.’ O tumanin na, Fransiw bɔra Kurunɲa dugu la, u ye Kunweni (Comoe) tikɛ, u donna Kun na. U tun ye tubabu fila dama ye, sɔlɔdasi caman t’u fɛ. Saamori y’a mɛn, a ye marifatigi caman ci, a ye o gɔlɛ fila minnu bɔɔsi anglɛsi la, u b’u fɛ. Sofaw sera Kun kɔrɔ, u ye dugu lamini, tile bɛɛ, u ye marifa ci, ka gɔlɛ ci, tile tan ni naani, u ye marifa ci. Ji tɛ tubabuw fɛ, u ma se ka bɔ Kun na, katugu sofaw bɛ yen, Minnɔgɔ gannen b’u la. Sarankɛ Mori y’a fɔ :’N b’a fɛ ka tubabuw lanɛgɛn.’ Sofaw, dulɔki b’u fɛ, u ni tubabusɔlɔdasi ka dulɔki ye kelen ye. Sarankɛ Mori ye u wele k’a fɔ u ye u ka yɛlɛn fara kan min bɛ yan, a ka jan. U yɛlɛnna, u ye jɔnjɔn ka faama ta, Fransi ta jɔnjɔn kalanman don, u y’a bisigi tubabu dɔwɛrɛ bɛ na, u y’a fɔ sɔlɔdasiw ye :’ Aw kana marifa ci tugun.’ Sɔlɔdasiw y’a fɔ :’Tubabu tɛ, sofa don, ni tubabu don, Sarankɛ Mori tun na marifa ci u ma.’ O yɔrɔnin na, tubabu y’a fɔ :” Aw ka marifa ci tugun.’ Wura la, ntɔn caman nara, katugu neni (harmattan) bɛ fyɛ. Tubabusɔlɔdasiw ko : ‘Ntɔnw bɛ na, tubabuw fana bɛ na, u bɛ ntɔnw gwɛn.’ Tubabu caman nana, u bɔra tilebɔ fɛ (kɔrɔn na) u ye kɛlɛ kɛ kojugu, u ye sofaw bɛɛ gwɛn, u ye Sarankɛ Mori gwɛn, u donna Kun na. Tubabu minnu tun bɛ Kun na ani sɔlɔdasiw, u bɛɛ pɛrɛnna k’a fɔ :’Tabarkala ! an bɛ se ka ji min.’
Sarankɛ Mori bolila, a donna Dabakala, a y’a fɔ Saamori ye :” Tubabuw donna Kun na, u ka ca, sɔɔnin, u bɛ na yan ka don Jimini na. Saamori wulila o yɔrɔnin bɛɛ la, a ye muso bɛɛ ta, a y’a ka fɛn bɛɛ ta, ka gɔlɛ fila ta k’a denw bɛɛ ta, u bɛɛ bolila Banin kɔrɔ yɔrɔ kelen na, u bɛ min wele Banfora. A donna yen minkɛ, Saamori y’a fɔ :’ N t’a fɛ ka boli tugun, ne kɔrɔlen bɛ kojugu, n b’a fɛ ka sigi yan : Tubabu maa na yan tuma min, an n’u makɔnɔ ka marifa ci, ne ka mugu maa jeni tuma min, n na n yɛrɛ faga.’ O yɔrɔnin na, a ye jasa turu, ka dɛnɛ jɔ, a y’a fɔ :’Dugu in ye ne ta dugu ye, n b’a wele Boli-banna, katugu n t’a fɛ ka boli tugun.’ Tubabu bɔra Kun na, a donna Jimini na, a ye sofa bɛɛ gwɛn, u bolila ka taga Boli-banna. Sofa minnu sigi’n bɛ Gbwɛkɛ dugu kɔrɔ, u fana bolila. Tonw ma sɔn k’u to u ka taga, u ni sofa ye bɔnɔni kɛ. Ton caman bolila, u donna Kofidugu, u ye dalamatɔ ye, u y’a fɔ Komandan ye :’ E m’a ye ? Turɔsogo nalen don ka kɛlɛ kɛ.’ Kofidugu y’a jigi Saamori bɛ na Bawule la, a ye cidenw ci tumanin o tumanin na, k’a fɔ Komandan Nebout ye :’ Saamori natɔ don.’ Nebout ye sɔlɔdasiw ta, u tɔgɔmana joona-joona, a donna Kofidugu, k’a fɔ an ye :’ Jiri bɛɛ minnu bɛ n ka kube yɔrɔ, a’ ye taga k’u tikɛ, ni Saamori bɛ na yan, n b’a fɛ ka n se k’a ye an ka marifa ci.’
Sɔlɔdasi dɔ bɛ yan, a ka surun, a tɔgɔ ye Baba Kamara. Nebout y’a wele k’a fɔ a ye :’Taga k’a kɔlɔsi k’a filɛ.’ Baba Kamara tagara, a ye filɛli kɛ kosɛbɛ, a ma fosi ye, a donna Gbwɛkɛ’. Sofa bɛɛ wulila ka taga, katugu tubabu donna Jimini na.’ A segir’a kɔ, a nana Kofidugu, a y’a fɔ tubabu ye. An yɛrɛ y’a mɛn, an dusu sumana kosɛbɛ. Mɔgɔ bɛɛ bɛ dɔnkili da dugu kɔnɔ, mɔgɔ bɛɛ bɛ dɔn kɛ, mɔgɔ bɛɛ b’a fɔ :’Tabarikala’ Alikuranatigi dɔ, u b’a wele Karamɔgɔ Moriba, a y’a fɔ an ye :” Aw bɛɛ ka taga selibulon na ka seli kɛ.’ O yɔrɔnin na mɔgɔ bɛɛ tagara ka seli kɛ k’a fɔ :’Barika ! Barika ! dugu la, mɔgɔw y’a fɔ o ye.
Don wɛrɛ, an y’a mɛn ko : Tubabu ye Sikaso mina, ani ka Babenba faga. Saamori yɛrɛ y’a mɛn, a siranna kojugu, a yɛrɛyɛrɛla kojugu, a y’a fɔ :’Tubabu y’a kɛ cogo di ? N yɛrɛ, n sigira san kelen na Sikaso da la, n sigira yen kalo tan ni naani ni tile tan ni naani, n ma se k’a mina, tubabu sigira tile tan ni naani gansan, u y’a mina ! U maa na yan tuma min, n bi se ka mun kɛ ? Dɛnɛba saba bɛ Sikaso, bɔgɔdɛnɛ don, u ka gɛlɛn, jasa fitinin bɛ yan, a kelen pe.’ O tumanin na, a ye musow ta, ka sanu ta, ka mugu ta, ka fɛn bɛɛ ta, a y’a denkɛw wele, a y’a fɔ :’An bɛɛ ka boli’ Sarankɛ Mori y’a fɔ :’N fa, i m’a fɔ ko : i ye yan wele Boli-banna wa ?’ Saamori y’a fɔ :’Wuli ! An bɛɛ ka boli !’ U ye gɔlɛ kelen ta, u y’a to k’a don ba la, katugu u ma se ka taga n’a ye. U bɛɛ bolila tu rɔ min bɛ Worodugu kɔ fɛ. Mɔgɔ minnu sigi’n bɛ yen, u b’u wele Guro-Jula, u tɔgɔ ɲuman ye Koro, u bɛ mɔgɔ dumu. Saamori ye Cɛmɔgɔ Bilali wele k’a fɔ a ye :’ E ka to kɔ, Tubabu maa se yan tuma min, i k’u jɔ.’ Cɛmɔgɔ sigira Bani kɔrɔ yɔrɔ kelen na, u bɛ min wele Cemu . A y’a mɛn tuma min ko tubabukɛ in min ye Sikaso mina, a nana, a ye jasa jeni, a bolila, a tagara yɔrɔ wɛrɛ la, a ye jasa dɔ wɛrɛ kɛ. A bolila joona-joona, sofaw ma tuma sɔrɔ ka to dumu. Dibi donna, Cɛmɔgɔ Bilali ye tubabu mɛn u natɔ don, a ye jasa jeni, tumanin na, a bolila tugun. Tubabuw nana, u ye muso caman mina, ka so caman mina.
Saamori mɔgɔw bɛ tu rɔ, u sɛgɛnna kojugu. U ma se ka sigi u ka sow kan, sow bɛɛ, u fari bɛ u dimi, u ma se ka kɛnɛya, mɔgɔw, foyi t’u fɛ k’a dun. Caman bɛ boli ka taga tuubi Tubabuw ye, Tubabuw bɛ Mahunka dugu la. Mɔgɔ bɛɛ minnu tora kɔ, Koro y’u minɛ k’u dumu. O tuma, Saamori ye bataki sɛbɛn k’a ci tubabukɛ in ma min bɛ Mahunka dugu la (a Tuba), a y’a fɔ a b’a fɛ ka taga tuubi tubabu ye. Tubabu y’a fɔ a k’a den Muktaro n’a den Sarankɛ Mori ta k’u di tubabu ma. Saamori y’a fɔ :’O man di n ye’. O tumanin na, a sago kɛra ka boli tugun ka taga tilebɔ fɛ Nansara finman dugu la ( au Libéria). O tuma kelen na, tubabuw bɔra Koɲan na, Saamori mɔgɔw y’a daminɛ ka ba dɔ tikɛ min bɛ yen. Tubabuw nana, u ye mɔgɔ caman mina ka tɛmɛ ba tan na, u ye mugu caman mina, u ye Foruba Musa mina, u ye Cɛmɔgɔ Bilali faga. Don dɔ, sɔgɔma fɛ, mɔgɔ kelen bɔlen Worodugu la donna Kofidugu, a y’a fɔ an ye :’Tubabuw ye Alimami mina.’ An y’a bisigi, a tɛ ten. A y’a fɔ :’A bɛ ten : tubabuw bɔra Koɲan na, u donna Korodugu la, u ye Saamori mina ani Muktaro ani Sarankɛ Mori ani Mori finman, u ye Alimami musow bɛɛ mina, ka gɔlɛ kelen mina, ka marifaw mina, ka mugu mina, ka sow mina, ka misiw mina ani ka sanu caman-caman mina. Marifa minnu tun bɛ yen, u ka ca kojugu. Tubabuw ma se ka taga n’u ye, u y’u jeni.

O kɔ, an y’a dɔn ko : a bɛ ten ka ɲɛ, mɔgɔw y’a fɔ an ye ko : Tubabuw ma Saamori faga, k’u y’a ta k’a sigi yɔrɔ jan na min bɛ geji kɔ. Tubabuw y’an bɛɛ wele k’a fɔ an ye :’Sisan, Saamori tɛ yan tugun, Saamori, a banna. Aw bi se ka taga Jimini na tugun, ka dugu kura jɔ, ka sɛnɛ kɛ, mɔgɔ si tɛ kɛlɛ kɛ tugun.’ An y’a mɛn, an y’a dɔn Tubabuw ka bon mɔgɔw bɛɛ ye, Ala kelen ka bon tubabuw ye.

Alimami Saamori kibaro, a banna . Alhamdulillahi rabbi ‘lalamin !

 

 

Texte réécrit et tiré a l’alcool le 15 juillet 1969 sans doute à Welesebugu