Funérailles (langue bambara)

Les funérailles de vieilles personnes sont l'occasion de réjouissances. N'ont-elles pas eu leur compte de vie? Cependant il convient traditionnellement de vérifier la cause cachée du décès. C'est aux devins de la révéler.  

 (causerie de Benoit Tarawele de Siraninduuru faite vers 1973)

Funérailles (langue bambara)

(causerie de Benoit Tarawele de Siraninduuru faite vers 1973)


Funérailles d'un vieux

1/ Mort du vieux.

Ni bana ye maakɔrɔ minɛ an fɛ, maakɔrɔ kɔni bana min kan ni saya ye, mɔgɔw bɛ o dɔn. Ni mɔgɔw sigira a la k'a fɔ de : bana nin digilen bɛ a la ni a y'a sɔrɔ : waati ka gɛlɛn dukɔnɔna nɔ, ikomi maaɲɔkɛnɛko tuma, balo tɛ, jamanajɛ ka gɛlɛn u bolo ... fɔlɔfɔlɔ u bɛ fura bɔ kosɛbɛ. U bɛ don dufakɛlaw kan, ka cɛn da, ka sarakaw bɔ, waasa saya bɛ se ka tɛntɛlu dɔɔnin, ka mabɔ a la, katugu dufakɛla dɔw bɛ se o la. U bɛ saraka kologɛlɛnbaw bɔ, k'a don banabaatɔ ka dlan da kɔrɔ ... Saraka dow bɛ kɛ bereke la yɛrɛ, sunsunbere la, k'a don a bolo, a k'a wuli k'a jɔ o la. N'a sera ka wuli k'a jɔ o la, a kɔni bɛ kɛ sa : a tɛ sa, a tɛ balo, a tɛ sa, a tɛ kunun, fɔ ni u kɔnɔ waati sera, u labɛnna kaban. O y'a sɔrɔ : ci jɔlen be balimasiraw ma, ikomi : a denmusocɛw ani a dɔgɔmusocɛw, ani a kɔrɔmusocɛw, ani a terisira kologɛlɛn minnu bɛ ... u bɛ ci bila olu ma, ko : 'Karisa man kɛnɛ'. Caman bɛ na bana ko rɔjɛ. Dɔw bɛ na ni syɛ ye, dɔw bɛ na ni wari ye, dɔw bɛ na ni seriɲɔ ye, k'o ka kɛ seri ye k'a di a ma. Ni u kɔni rɔbɛnna sa, k'a fɔ de : u bɛ se ka jama lajɛ, ni u kɔnɔ waati sera, u bɛ sarakafɛn ninnu ta ka bɔ dlan da kɔrɔ, wala ni sunsunbere don, u bɛ sunsusnbere minɛ, katugu a bɛ u kɔrɔ ten, u yɛrɛ y'a dɔn ko : a maanama tɛ. O kɔ sa, tile kelen, tile fila, a bɛ sa. Ni a sara don, u bɛ mara ka ji kalanya ka a ko fɔlɔ, k'a da ...

2/ Annonce au chef de village et à la parenté. Envoi des messagers. 

Gatigi bɛɛ bɛ lajɛ dugutigi bara, k'a kuma fɔ dugutigi ye. Dugutigi fana bɛ o kuma bila bɛɛ kɔrɔ ko : 'Karisa nana a fɔ n ye ko : karisa tun man kɛnɛ,, ko bana ɲa'n tɛ, ko : tɔw bɛ kɛ cogo min nɔ, a' ye a kɛ ten, maakɔrɔsu don.' Ɲanfɛnko fɛn o fɛn, min ka kan ni doko ye, dugutigi b'a fɔ ko : 'Do ka kasi! Min ka kan ni gwanko ye, min ka kan ni kɔmɔko ye, aw bɛɛ k'a sɛbɛko kɛ, aw kana kunntanko kɛ.' O kɔ fɛ, dugutigi b'a fɔ ko : 'Min ka gɛlɛn, o ye balimasiraw ye, ani sinjisiraw, ko : maa ka ci o bɛɛ la!' O tuma na fɛ, saannaci bɛ kɛ o cogo la. Cɛkɔrɔba min salen ye nin ye, a denmusow ni a mɔdenw, u furuboloma ye minnu ye so kɔnɔna nɔ, saannaci doni bɛ bila olu kan. Bɛɛ b'i cɛ siri, bɛɛ b'a fɔ de : 'Ne na mɔgo bila karisa la.' Dɔw bɛ sa, u bɛ se ka mɔgɔ duuru ta fɔ, ni u bɛ ɲɔgɔn kuntilenna na. Ni olu bɛɛ ɲɛnabɔra dugutigi bara, o tuma na fɛ, jama bɛ lajɛ saanbonda... Su bɛ du min kɔnɔ, jama bɛ taa a lajɛ yen ka ... ɲɛnajɛ fɛn o fɛn ka kan ka kɛ, k'o kɛ.

3/ Sortie des fétiches.


Ɲanfɛnko laada min waati maa se, o bɛ kɛ. Ni a ka kan ni gwanko ye, gwanw bɛ kasi, mango bɛ gɔsi. Musow ni denmisɛnw bɛ don so kɔno, gwanw bɛ kasi ka boli ka na don so kɔnɔ, ka don su fɛ, ka bɔ senya saba. Sani su ka don, u bɛ o sokɔnɔdon ko saba kɛ, wala sokɔnɔdon ko naani, wala duuru yɛrɛ, hakɛ kelen tɛ o la. N'u kɔni donna so kɔnɔ, u bɛ don su fɛ bon rɔ. U bɛ na basida ko saba kɛ dugu ma su kɔrɔ, ka o ta ka sɔrɔ ka bɔ.

4/ Arrivée de lla parenté. Accueil.

Saan nacilen bɛ yɔrɔ o yɔrɔ sa, u bɛɛ bɛ boli-boli ka na. Dɔw bɛ na mɔgɔ duuru, dɔw bɛ na mɔgɔ naani, dɔw bɛ na mɔgɔ wolonfila, dɔw bɛ na mɔgɔ fila. O kɔ, mɔgɔ kelen tɛ taa a la. Hali ni i dunannama don, n'i b'a fɛ ka taa bonyali kɛ a dakun na, n'i bɛnnen bɛ ni a ye, i bɛ dugulen dɔ wele k'a kɛ i filanan ye, katugu o ye laada ye an fɛ, ko : 'Cɛ kelen tɛ cɛ kelen saan fo. O man ɲi!' ... u bɛ na ni bonyalifɛn caman ye. Balimsiraw ni furusiraw ni sinjisiraw, u bɛ na ni wariw ye ko : 'Sudonfɛn'. Ni o y'a sɔrɔ : cɛkɔrɔba in denmuso dɔ furulen bɛ yɔrɔ dɔ rɔ, a denmusocɛ fɛn o fɛn, u bɛɛ bɛ na ni wari hakɛ dɔ ye. Laada kelen tɛ o la : dɔw b'a kɛ kɛmɛ ye, dɔw b'a kɛ kɛmɛ fila ye, dɔw b'a kɛ kɛmɛ ni bi duuru ye. U bɛ na ni o ye, k'o dantigɛ bɔ, ko : 'Karisa saan taara fɔ an fɛ, ko : maakɔrɔ ye an bila an ka na a sira fɛ, ko : kɛmɛ fila min filɛ nin ye, k'o ye buransaanfofɛn ye.' Denmusocɛ in ta bɛ dantigɛ ko : 'Dɔrɔmɛ tan ko : cɛbolofini ni musobolofini, k'o ye o ye.' a kɔni bɛ dantigɛ tan.
Ni a y'a sɔrɔ : se bɛ cɛkɔrɔba in somɔgɔw ye, syɛba ni donon, o bɛ kɛ ka denmusocɛw fana. Ba bɛ kɛ ka dɔw fana yɛrɛ. Ni se tɛ u ye don ? Dɔrɔmɛ tan, wala dɔrɔmɛ mugan ... u bɛ ta u ka wari la, ka o di denmusocɛw ma ko : 'U sennaseginfɛn ye o ye.' O ye fanalifɛn bisigi ye. A bɛɛ bɛ kɛ o cogo la.

5/ Creusage de la tombe. Sarifice.


Denmisɛnninw b'u cɛ siri ka kaburu soni, kaburu datigɛ waati la. Dukɔnɔmaaw ninnu bɛ ba bɔ, ka syɛ bɔ ko : 'Sɛlɛdatigɛbagan'. Maa min ye sɛlɛ datigɛbaa ye, o tigi bɛ taa ni syɛ ni ba ye ... Su dalen kun ka kan ka sin fan min fɛ, ni cɛ don, a kun bɛ sin kɛɲɛka fɛ. Sɛlɛɗatigɛbaa in bɛ munu sɛlɛ kunyanfan fɛ kɛɲɛkafɛlan nɔ, ka o sɔnnikɛkan fɔ, ka su dalen tɔgɔ fɔ ko : 'Karisa' ka maakɔrɔw fana tɔgɔ fɔ, ko : 'Karisa, i sɛlɛdatigɛsyɛ ye nin ye.' A ba jɔlen bɛ yan, a bɛ syɛ kan tigɛ. Ni syɛ kan tigɛra; u bɛ ba bin dugu ma fana, k'a fɔ de : 'Karisa! I sɛlɛdatigɛba ye nin ye. Ko : ka laharaso suma i ye! Ka sokolo suma i kɔ!' Ba fana bɛ kantigɛ. O ba ni o syɛ sa, o de ye baarakɛlaw ta ye. U bɛ di denmisɛnnin fila ma, wala saba ma, u ka olu ladla k'u tobi, k'u sigi... Hali ni u mɔna k'a sɔrɔ : su ma don, u bɛ sigi, u tɛ dun fɔlo.

6/ Offrande d'une vache.


Ni o y'a sɔrɔ : se bɛ dukɔnɔmɔgɔ ninnu ye, u bɛ misi fana kɛ ka na o lase maakɔrɔw ma. Su bɛɛ ni a tigi don. Maakɔrɔ in salen, babonda min b'a rɔ, ni maa min ka kan ka kɛ o sutigi ye o babonda la, dukɔnɔmɔgɔw bɛ na misi lase o ma, k'a fɔ de : 'Misi filɛ! O ka faga karisa ye!' O fana bɛ o kuma bila jama kɔrɔ bonda la. Bɛɛ b'i fɛ fɔ o rɔ k'a fɔ de : 'Nin ka kan! U ye u la kɛta kɛ. Maa tɛ fɛn lamara ko n fa maa sa, n na nin faga. Nka a maa sa, ka fɛn min to i bolo, i man kan k'o kɛ ka maa jɛ. Ni i ye nin bɔ, ko a ka faa karisa ye, foli bɛ i ye.' Bɛɛ bɛ kuma fɔ o cogo la, ka o fɛnbɔla fo kosɛbɛ... Sutigi in sa, o bɛ senenkun dɔ, wala sigin maakɔrɔ dɔ wele, ka misi ko kan fɔ a ye. Nin tun bɛ kɛ fɔlɔ : jurujan dɔ bɛ misi la. Senenkun in bɛ taa ni juru kun ye bon rɔ, ka wa a don su dalen bolo, ko : 'Karisa! Ko : nin ka faa i ye!' Nka sisan, o tɛ kɛ bilen. Min bɛ kɛ : ni misi kan tigɛra; misi ku bɛ tigɛ ka taa don su dalen bolo ko : 'Karisa! U ko nin ka faga i ye, ko : ka laharoso suma i ye! Ka so tɔ kolo suma! So ka jɔ denmisɛnw kasikan na, a kana jɔ maakɔrɔ kasikan na!' Misi in fana kan tigɛlen bɛ to kɛnɛ ma yen. O bɛ sama ka don suma dɔrɔ. Ni a y'a sɔrɔ : tile b'a la, u bɛ kaara don da kunna. Misi fana, o wolo tɛ bɔ, fɔ su ka don.

7/ Eloge funèbre. Offrandes.


Ni nin bɛɛ ɲɛnabɔra, ni cakɛlaw tigɛra, dɔ bɛ na a fɔ bonda maakɔrɔw ye ko : 'Cakɛlaw tilalen.' Ni a y'a sɔrɔ : tile gwanlen kosɛbɛ, dugutigi b'a fɔ ko : 'O tɛ baasi ye. Ni tile yɛlɛmana hakɛ rɔ, ko : su ka don.' O y'a sɔrɔ : ni su sara ka ban, muguko labɛn bɛ kɛ, mugu bɛ ci kosɛbɛ. Ni u kɔnɔ tuma sera, ni tile yɛlɛmana, u bɛ maa bila ko kura, ka taa dugutigi ɲininka. Dugutigi b'a fɔ ko : 'Hɔnhɔn, ko : su ka don.' O tuma na fɛ, u bɛ denmisɛnw wele, k'u ka su ta. U bɛ su ta, ka bɔ kɛnɛ kan, ka sujansa daminɛ. Sujansa fɛn fɔlɔ, o ye denw ta ye. Denw fɔlɔ ta jansa bɛ kɛ. Mɔgɔ ... i kɛra mɔgɔ tilennen ye wo, i ma kɛ mɔgɔ tilennen ye wo, i kɛra baarakɛla ye wo, i ma kɛ baarakɛla ye wo, i kɛra mɔgɔjugu ye wo, i ma kɛ mɔgɔjugu ye wo, ni i bɛ jansa, i de bɛ tanu ten, i tanukuma de bɛ fɔ i kunna, hali ni bɛn tɛ i ni maa cɛ ...  Denw n'a maakɔrɔw bɛ na jansalifɛn di senenkun dɔ ma, wala maakɔrɔ hakili sigilen dɔ ma, min ye jansalikɛla ye, ko : 'Karisa filɛ nin ye, ko : kabini Ala ye anw da a ye den ni masaya rɔ, a ye anw dege k'an lamɔ, fo ka na an ɲɛnatigɛ, an ka muso sɔrɔ, ka denw sɔrɔ, an ma jigin a la. A y'a seko bɛɛ kɛ an ye diɲɛnatigɛ ta fan fɛ.Ni Ala sera a ma, fɛn tɛ an bolo, nka dalasi kɛmɛ filɛ, wala dalasi kɛmɛ fila filɛ, wala kɛmɛ ni bi duuru filɛ, o kɛra wari hakɛ fɛn o fɛn ye, ko : ' Karisa jansa ye o ye, ko : ka laharaso suma a ye!' Jansalikɛla b'i jɔ ka o kuma damadama dɔ fɔ, ka o wari fili su kɔ fɛ. Maa min salen ... o mɔdenw, u bɛ wari ta. Jansaliwari cayara cogo o cogo ye, maa wɛrɛ ta tɛ o ye, o ye mɔdenw ta ye. O tɛmɛnnen kɔ sa, dugutigi ta jansali bɛ di; o tɛmɛnnen kɔ, denmusow; o tɛmennen kɔ, terisiraw, o tɛmɛnnen kɔ, i maa o maa, n'i sago bɛ k'a tanu, hali n'a kɛ'n kɛra ka koɲumannin kelen kɛ i ye, i sago bɛ k'a tanu, i bɛ o kuma fɔ jama na ka o jansalifɛn di... Tanukuma caman bɛ fɔ yen, ka i jansa ni o wariw ye. Mɔdenw bɛ o wari ta ... o tɛmɛnnen kɔ ka bɔ yen, ni a y'a sɔrɔ : denw ye maa ja laminnenw ye kosɛbɛ, den kelen-kelen na bɛ na i sagon su la, u fa su la; ni cɛ don, i bɛ sagon ko saba kɛ, ni denmusoman don, i bɛ sagon ko naani kɛ. O ye taamasyɛn ye : o b'a jira k'a fɔ de : a denw de ye nin ye, katugu maa kɔrɔkɛ den tɛ sagon i la, i dɔgɔkɛ den tɛ sagon i la, i teri den tɛ sagon i la. I yɛrɛ kulusijala ... o de bɛ sagon i la. O bɛ kɛ taamasyɛn ye bɛɛ ɲɛ na. Ni o y'a sɔrɔ : denw, u ja lagɛlɛya'n tɛ kosɛbɛ, u bɛ ncɔcikɔrɔ dɔ bɔ, mɔgɔ fila. Dɔ b'a jɔ su fan dɔ fɛ, dɔ b'a jɔ su fan dɔ fɛ. U bɛ o don ɲɔgɔn bolo. Dɔ b'a turu a kɔrɔla rɔ ko : 'Karisa! I den o den, min bɛ balo sa wo, min tɛ balo sa wo, ko : aw bɛɛ ta kala ye nin ye', ka o sagon ko saba a la, o sabanan k'o fili a kɔ fɛ.

8/ Inhumation. Repas de la chèvre. 

O tuma na fɛ, u b'a fɔ mɔgɔw ye, k'u ka su ta. Su bɛ ta, ka taa su don. Ni u sera kaburu la, sani su ka don, mugu bɛ ci kaburu kɔnɔna nɔ fɔlɔ, ka kaburu kɔnɔna jeni. A! N tɛ kɔrɔ dɔn o la ... O kɔ fɛ sa, su bɛ don. Ni su donna, basiko laada minnu ka kan ka kɛ, gwanko wo, kɔmɔko wo, doko wo, nin bɛɛ laada bɛ kɛ kɔ kan yen sa. Ni su bɔra kɔ kan ka ban, basi tɛ don so blen. Ni sɛlɛ da tugura ka ban, u bɛ mugu ci. Ni mugu cira, n ye sɛlɛdatigɛba min fɔ, o mɔlen sa. A bɛ fɔ ko : dunan o dunan, k'u kana taa so, ko : basogo mɔlen bɛ yan. A bɛ kofɔ bɛɛ ye, dogolifɛn tɛ. Nka, maloya fɛ, maa caman tɛ sɔn ka gɛrɛ. Mɔgɔ dama dɔ bɛ taa a dun.

9/ Remerciements chez le chef. Répartition de la viande de vache. 

O kɔ fɛ sa, a bɛ fɔ ko : bɛɛ ka don so, ko : bɛɛ ka sin dugutigi bara la. Suko kuma bɛ taa fɔ yen. Sutigi b'a fɔ dugutigi ye k'a fɔ de : 'I ye an lajɛ nin waati masuma, ko : karisa ni rɔtiɲɛna. Saan bilara ka taa yɔrɔ o yɔrɔ, bɛɛ y'i seko kɛ. Maa si m'i jɔ maa si kɔ. An tilalen ye o ye.' Dugutigi bɛ jama bɛɛ fo. Maa o maa nana, dugutigi bɛ bɛɛ fo, ko : nin bɛnna a ma, ka diya a ye.' U bɛ bɔ dugutigi bara tuma min na, o y'a sɔrɔ : misi wolo bɔra ka ban; katugu ni su bɛ ta, dɔw bɛ to so kɔnɔ, ka misi wolo bɔ. U bɛ taa sogo in tila-tila. Dugu o dugu, ni a ye maa bila ka na, nin bɛɛ bonya bɛ sogo rɔ. Sogo dɔ bɛ di nin bɛɛ ma. Nka, bɛɛ bɛ taa di ka ɲimi sira, katugu a bɛ fɔ ten : 'Ka bɔ ni saansogo ye yɔrɔ wɛrɛ, ka taa don dugu wɛrɛ, ko : o tɛ kɛ!' Ni aw bɔra a la dugu so da la, aw bɛ sogo in tasuma tugu, ka sogo in jeni k'a ɲimi. Aw tɛ don so kɔnɔ. Nka, o tɛ an ni Falajɛkaw cɛ. Ni a ka di i ye, i b'a jeni k'a ɲimi, ni a ka di i ye, i bɛ taa n'a ye i la so, katugu o de ye badenya ye ... O bɛɛ tɛmɛnnen kɔ sa, dunan bɛ labilali ɲini k'a fɔ de, k'u bɛ taa. Labilali ka kan ka di dunan fɛn o fɛn na, labilali bɛ di u bɛɛ ma, bɛɛ ka taa. O y'a sɔrɔ su in salen baara waati la, mɔdenw fana, u bɛ fura kari ka yɛlɛn o balan, ka boli, ka fura bila u senw cɛ ... u camanba, ka don so kɔno, ka olu furaw ton-ton ɲɔgɔn kan saanbonda, ko : an na sow. O ye tulonkɛkuma ye. Laada don, nka tulonkɛkuma don. Ba kelen bɛ di mɔdenw ma. Olu fana bɛ taa o kan tigɛ k'o tobi k'o dun.

10/ Offrandes aux fils du défunt. Réjouissances nocturnes. 

O bɛɛ tɛmɛnnen kɔ, ɲɛnajɛ bɛ daminɛ saanbonda. Su fila, wala su saba, wala su naani, wala dɔgɔkun kelen yɛrɛ. Ni ɲɛnajɛ daminana, o kɛra cɛbilencɛ ye wo, o kɛra ngusunfɔla ye wo, o kɛra cibaraninfɔ ye wo, o ɲɛnajɛ kɔni bɛ kɛ. Maa si tɛ i jɔ maa si kɔ fɛ o la. I ka kan ni bonyalifɛn min ye, wari min ye, k'o di, i b'o di. Cɛkɔrɔba in denw, ni a y'a sɔrɔ : maasɛbɛ kelen bɛ a la, wala maasɛbɛ fila, wala a bɛɛ bɛ kɛ maasɛbɛ ye yɛrɛ; o fana ta terisiraw, jigimaasiraw, u fana bɛ wari hakɛ dɔ bɔ, a kɛra dɔrɔmɛ mugan ye wa, a kɛra bi saba ye wa, a kɛra dɔrɔmɛ tan ye wa, k'o kan fɔ jama ye k'a fɔ de : 'Kabi an denmisɛnnin ka na bila sisan na, ne ni karisa de ye ɲɔgɔn nɔfɛtaama. Ni an masa banna, an fa banna ... dɔrɔmɛ mugan filɛ, o ye karisa nimasaraka ye.' Den sɛbɛ dɔw bɛ kɛmɛ naani sɔrɔ o rɔ. Dɔw bɛ kɛmɛ fila sɔrɔ o rɔ. Nka i bɛ taa den dɔ sɔrɔ sa, min ni mɔgɔ tɛ ɲɔgɔn fɛ, o ni mɔgɔ tɛ bɛn. A ! Hali ni i ye cɛkɔrɔba nin den ye, den tɔw, u bɛ wari sɔrɔ nimasaraka ko rɔ, nka i ta man ca ... O fana ye laada ye. O ɲɛnajɛ bɛ kɛ sa, ikomi bi ye jumasu ye cogo min, ni su salen bɛ ntɛnɛndon, wala n'a salen bɛ taratadon, wala n'a salen bɛ kunuwo araba, bi juma in sa, kuma bɛ fɔ jama ye k'a fɔ de : sini ye juma ye, an ka maaw fo saanbonda bi. Baro ka dabila bi ta kan. Ni bi su in natɛmɛnnan sini, o ye sibiri su ye. O tɛ baro dabiladon ye, ko caman .... juma su ani ntɛnɛn su ani tarata su, ani kari su, o bɔɲɔɔnko kojugu ɲɔgɔnye bɛ dabila olu kan. N'o tɛ, alamisa su wo, araba su wo, sibiri su wo, ni kojugu nasira don, a tɛ dabila o kan. Ni a dabilara o kan, a bɛ fɔ ko : a na dafa fila. O fana ye laada ye an fɛ.

11/ Divination posthume. Sacrifice réparatoire.


O bɛɛ lajɛlen kɔ sa, dukɔnɔmaaw bɛ ɲɔgɔn najɛ k'a fɔ de : 'Ni karisa sara, ko kura ... a bɛ ko tiɲɛ, kɔrɔlen tɛ ko tiɲɛ.' O tuma na fɛ, saan dufakɛko, lajɛli bɛ kɛ o la, ka saandufakɛko ɲɛnabɔ. Cɛ fila ni muso kelen, u fana bɛ bila dugu dɔ rɔ. Cɛ fila wɛrɛ ni muso kelen, u fana bɛ bila dugu dɔ rɔ. Ɲɔkisɛ bɛ kɛ foroko la, k'o dasiri. Foroko, o bɛ dulon i numanfɛla la bada; fɔ k'i se o dugu rɔ.Kininbolo tɛ maga a la, numanbolo kɔ. Su kotɔ, filen dɔ bɛ biri a kunkolo la. O ye laada ye. A kɔrɔ dɔ ye : mɔgɔ caman, n'i ye su ɲɛ ye, i bɛ siran, nka filen in, ni dufakɛlaw bɛ taa, filen in fana bɛ don muso dɔ bolo, npogotinin dɔ bolo, o fana bɛ filen in mina a numan na, fɔ u bɛ taa dugu min nɔ, kininbolo tɛ maga a la. Ɲɔkisɛ min ye foroko rɔ, ani filen in, o ye saandufakɛsara ye. Sara wɛrɛ tɛ a la. I cilen bɛ dugu min nɔ, bɛɛ bɛ taa o dugu rɔ ka wa i dantigɛ o saandufakɛla ye. Saandufakɛla man ca, mɔgɔ kelen-kelen don. Kelen bɛ Falajɛ yan, kelen bɛ Ntegedo. Ne tɛ a maa wɛrɛ ko dɔn. U bɛ taa a fɔ ko : 'Maakɔrɔw ye an bila ko : karisa rɔtiɲɛna ... ko kura, o de bɛ ko tiɲɛ, kɔrɔlen tɛ ko tiɲɛ, ko : an ka se i ma, i ka a kɔ filɛ, min maa bɔ a rɔ, i kana o dogo an na.' O saandufakɛ, o fana tɛ kɛ gansan. O tɛ kɛ don wɛrɛw lɔ, fɔ gejuma ani kari ani ntɛnɛn. O dufakɛlaba ko : 'Nin tɛ baasi ye, k'i maa ko o ko kalan, k'i t'a kalan i kelen ye, k'i b'a kalan maamagoɲa de kama.' O tuma na fɛ, a bɛ na cɛn bin dugu ma, ni a y'a sɔrɔ : cɛnda don; ni a y'a sɔrɔ : faraninsigi don, a bɛ na faranin sigi. Ni a y'a sɔrɔ : kolonnin don, a bɛ na kolonnin sigi. Maakɔrɔ bɛ a ntalen da ten ko : 'Maa si sa kalanntan tɛ.' O tuma na fɛ, a y'a kalan cogo min, ni a ye min ye o saandufa rɔ, ni a y'a sɔrɔ : mɔgɔ salen in, ko dɔ bɛ a ni a somɔgɔw dɔ cɛ, u b'a fɔ de : 'Wa! Nin kara masuma de bɛ : baganko kɔrɔfɔ bɛ a ni karisa cɛ, wala kɔrɔfɔ gɛlɛn bɛ a ni a muso dɔ cɛ, Suw ye a mina. O kɛra nasira fɛn o fɛn ye sa, dufakɛla in b'o fɔ : o kara de bɛ yan, o ka dilan.' Nka dɔw bɛ kɛ yɛrɛ : i maa o maa ni i si ye mɔdentigiya sɔrɔ, dufakɛla b'a fɔ ko : 'N ma kara ye, n ma nari ye, n ma fɛn wɛrɛ ye ko : Ala min y'a da, ko : Ala kelen y'a ta.' Dɔw b'a fɔ ten ... Dufakɛlayɔrɔ dɔ in fana, a maa min ye a ta rɔ, a b'o fɔ. Ni u kurumankɔra ka na, u bɛ maaw lajɛ. Dɔw fɔlɔ b'a ta dantigɛ kɛ. O kɔ fɛ, dɔw b'a ta dantigɛ kɛ. Ko caman, dufakɛlaw de tɛ ɲɔgɔn nabila. Dɔw maa u ta fɔ, dɔw fana k'a ta fɔ, u b'a fɔ ko : 'U bɛɛ bɔlen maa kelen da', k'a sɔrɔ : hali u ma taa dugu kelen. Ni kara b'a rɔ, ni o ɲɛdɔnbaa bɛ du kɔnɔ, a b'a fɔ ko : 'Ne dɔn'n bɛ ale nin nɔ; a don wo, a tɛ wo, ne tɛ o dɔn, n'o tɛ, ne dɔn'n bɛ ɛe nin nɔ. O fɔcogo kɛra tan, o kɛcogo kɛra tan'. O b'o ɲɛfɔ. U b'a fɔ : 'Wa! O tɛ kojugu ye. Ntɛnɛn natɔ, wala kari natɔ, an ka a kan fɔ dugutigi ye, an na bɔ ka a kɔ sɔnni kɛ.' Ni kɔsɔnni in don sera, gatigi fɛn o fɛn, ni woro kelen se b'i ye, i b'o bɔ. Ni syɛ kelen se b'i ye, a bɛ bɔ ni o ye. Nka, o ye : bɛɛ sigilen b'a rɔ k'a fɔ de : nin kara ka bon kosɛbɛ. Fɛn caman bɔ bɛ kɛ o rɔ. N'o tɛ, n ye ntalen da maakɔrɔ min nɔ, karaba tɛ o rɔ. N'aw bɔra kɔsɔnni kɛ in na, ni a y'a sɔrɔ : dufakɛlaw ka fɔlenw ma kɛ kelen ye, ji bɛ bɔn fɔlɔ. Ni ji bɔnna, maakɔrɔ b'a fɔ kɔ kan yen ko : sɔnnikɛla ka syɛmisɛn dɔ mina, k'u ka ɲininkali kɛ syɛkaman na fɔlɔ. Sɔnnikɛla bɛ syɛmisɛn dɔ mina ka maa salen tɔgɔ fɔ, k'a fɔ de ko : 'Karisa! I de sara, i kɔdufa kɛra. Dufakɛlaw ye min don an bolo, ko : 'Nin de bɛ e ni karisa cɛ, n kɔni tɛ a dɔn, nka maakɔrɔw ye an dege o la, ni o yɛrɛ ye i sasira ye tigitigi, ne mana nin syɛ fili, syɛ ka kɛ ba ni kɛɲɛka, wala syɛ ka bin ka a kun sin ne ma, syɛ ka sa ka a kun sinnen to ne ma.' Syɛ bɛ kantigɛ ka syɛ fili. Ni syɛ y'a pipi ka na bin ka sa. A kun ma sin sɔnnikɛla ma, u b'a fɔ ko : 'O tɛ'. U b'a sɛgɛsɛgɛ o cogo la. Ni kara ka ca, u b'a sɛgɛsɛgɛ. Ni syɛ y'a bin k'a kun sin sɔnnikɛla ma, u b'a fɔ ko : 'Nin don.' U bɛ kuru ka syɛ wɛrɛ faa, k'a fɔ ko : o ka kɛ o cogo la. O fana b'a bin o cogo la k'a kun sin sɔnnikɛla ma. U bɛ segin ka syɛ wɛrɛ faa, k'a sɛgɛsɛgɛ, fɔ siɲɛ saba ɲɔgɔn. Ni o banna, u bɛ woro ci, siɲɛ saba ɲɔgɔn. Ni o bɛɛ taara sira kelen fɛ, u bɛ sɔnni kɛ o kan, ka o kara ban ko : 'Ka so tɔ kolo suma, ko so ka jɔ denmisɛn kasikan na, o kana jɔ maakɔrɔ kasikan na.' Ni a y'a sɔrɔ : maakɔrɔba nin, n ye ntalen da min na, ni o ɲɔgɔn don, lajɛlibatɛ kɛ o la. Maakɔrɔ fila bɛ ɲɔgɔn ye so kɔnɔna nɔ, ka syɛ kelen mina, ka suw sɔn, k'o ka so tɔ kolo suma... Saandufakɛ bɛ kɛ o cogo la : kara min don, k'o sɛgɛsɛgɛ, janko a kana kɛ balan wɛrɛ ye so kɔnɔna nɔ, ka o dilali kɛ ka o ɲa koɲuman. Nka, maaw ta ye la, a kara dɔw dilali bɛ o ɲa, dɔw dilali tɛ o ɲa. Dɔw ye basiko sugu dɔw ye, ni misi ma bɔ k'o sɔnni kɛ, o tɛ ban. Hali ni misi bɔra k'o sɔnni kɛ fana, ni o ma fɔ o ɲɛ fɛ, o kɛra cogo min, ni a ma fɔ o cogo la, o kara tɛ sin ka ban. O sabu fɛ, dɔw ta du bɛ ci bugɔbugɔ ! Nka o mɔgɔ man ca bilen. Ko caman yɛrɛ, n ye ntalen da maakɔrɔ min na, ko caman maakɔrɔw, u ta ye : 'Ala min y'a da, o y'i ta'. (Maakɔrɔw ta saya laada, ni si janfara, laada o laada bɛ o la, o laada fɔlen ye nin ye...)

Funérailles d'une vieille

Laada dɔw bɛ musokɔrɔba ta la, minnu tɛ cɛkɔrɔba ta la, minnu bɛ faranfasi dɔɔnin ... Musokɔrɔba in salen, dugutigi bɛ nin gɛlɛya kosɛbɛ ko : 'Maa ka bila somaaw nɔ fɛ.' O y'a sɔrɔ : bana ko in kɛlen, bana ko in ci fɔlen, u ye maa bila ka na bana ko in lajɛ. Ni maa taara somaaw nɔ fɛ, ni a y'a sɔrɔ : maa jɔlen bɛ musokɔrɔba in kɔ a ka du kɔnɔ yen, u bɛ ba bɔ, ka fini kɛ, ka wari kɛ, ka mugu kɛ. A dɔgɔnin sa wo, a kɔrɔkɛ den wo, a dɔgɔkɛ den wo, u bɛ na ni olu ye, ka na u lase saanbonda yen. Jama lajɛra cɛkɔrɔba nin saanbonda cogo min, jama bɛ lajɛ a fana saanbonda ten, ka na o lase jama ma yen, ka muma lase sutigi ma ko : somaaw nalen, ka somaaw bolofɛnw fɔ. U bɛ foli kɛ kosɛbɛ, ko : 'U ye u se kɛ.' u y'a dɔn : musokɔrɔba in bɔra du kɔnɔ, kabi u ye musokɔrɔba in sɔrɔ karisakaw la waati min na, ka na bila sisan na, jiginna tɛ u ni ɲɔgɔn cɛ, foyi tɛ u ni ɲɔgɔn cɛ ni bonyali dɛmɛdɛmɛ tɛ... Nka, ko kura de bɛ ko tiɲɛ, kɔrɔlen tɛ a tiɲɛ. U b'a fɔ dunanyatigi ye ten 'Karisa! A fɔ i la dunanw ye, u ka don. Karisa su filɛ o ye so kɔnɔ, u k'a rɔjɛ, muruda maa kɛ a la, tamada maa kɛ a la, u k'o dɔn.' Kuma don sa. A bɛ fɔ, nka u tɛ sɔn ka don k'a rɔjɛ, katugu furu bɛ bɛ i ni maa o maa cɛ, faali t'a cɛ. Jatigikɛ bɛ o kuma lase dunan nalenw ma. U b'a fɔ ko : 'O tɛ kojugu ye ko : u jo bɛ k'a fɔ, ko : kɔrɔlen ko don, ko nka bi ma karisa bila yan, ka den sɔrɔ, ka mɔden sɔrɔ, kɛlɛjugu ma don a ni maa cɛ janko ka se faali ma. Ni i taadon dugu jɛra Ala fɛ, o de bɛ kɛ. I ta ji maa sigi ta rɔ don o don, o de bɛ gwan. Ni Ala y'a dungɔ don a la, an tɛ a rɔjɛ, maa nɔ tɛ a la.' U b'a fɔ ko : 'O ye tiɲɛ ye.' Min ni min kɛ̀n bɛ su ye fana : sɛlɛdatigɛbagan don wa, misi faali don wa, fɛn o fɛn don, ni denw buga o kɛ, wala ni a cɛ bɛ balo, ni o cɛ buga o kɛ, o fana bɛ o bɛɛ lajɛlen ɲɛfɔ somaaw ye ko : 'Musosudon koɲuman ko : o bɛ dɔ wɛrɛ sɔrɔ diya.' Somaaw bɛ foli kɛ o bonya na kosɛbɛ. Ni kaburu banna, ni denw bɛ sagon ba su la, u bɛ sagon ko naani kɛ ... Jansali bɛ kɛ .... Mugu fana bɛ ci kaburu kɔnɔ, yanni su ka don ... Musokɔrɔba don wo, musomisɛnnin don wo, i bɛ da i numanbolo kan, ka i kun sin bayanfan k'i ɲɛsin tilebi fɛ.

Veuvage : firiya

Ni musocɛ sara, muso ta firiya, a ko bɛ kɛ cogo min, ni cɛ fana muso sara, o firiya ko bɛ kɛ cogo min, kɛcogo tɛ kelen ye. Ni a y'a sɔrɔ cɛkɔrɔba in salen, a sara yɔrɔ min, ni muso b'a fɛ; muso fana min bɛ ni o cɛ salenkɔrɔ don, o bɛ n'i mago don muso in na joona. Fini minnu b'a la, a b'a finiw bila, a bɛ basiya siri. Basiya, o ye an ka fini ɲɛgɛnnen dɔ ye. Muso bɛ o siri, ka finijɛ dɔ meleke a kun na. Muso in bɛ sigi cɛ in su kɛrɛ fɛ. Ni basiw bɛ don so waati min na, muso min cɛ salen ka kɔrɔ ni o b'a mago don a la, maaw bɛ kuma ni o ye, o b'a bolo mina ka taa so wɛrɛ kɔnɔ. Muso in kelen tɛ to dan na bada. Ni basiw kɔ donna ka taa, u bɛ kuru a kɔ ka na a sigi cɛ kɛrɛ fɛ. A sigilen cɛ kɛrɛ fɛ tuma bɛɛ. A bɛ cɛ fari dogi-dogi, k'a bolow kuru k'a foni, k'a senw dogi-dogi, janko fasa kana ja. Muso in bɛ o bɛɛ kɛ, kabi cɛ in ni bira waati min na. Muso in bɛ i makun kabi o waati, a tɛ kuma bada! Fɔ ko min b'a rɔ, ni o ka gɛlɛn kosɛbɛ, ni o tɛ se ka ɲɛnabɔ fɔ muso in ka ɲininka. U b'a fɔ ko : 'Nin ɲɛfɔ!' A bɛ o fɔ ni daɲa dama dɔ ye, a b'a makun. Muso in tɛ kuma bada! A tɛ dumuni kɛ fana. Serinin ... sa k'a cɛ su don, a bɛ dɔɔnin min o la ten. Muso in tɛ kuma. Ikomi saan bɛ ci badensira minnu na, ni o musow kulora ka don so kɔnɔ, ka don su fɛ, ni u makunna tuma min, cɛ in muso min bɛ firiya rɔ, a bɛ kasikan dama dɔ kɛ ka olu jaabi, a b'a makun a nɔ na. Muso in makunnen don fɔ a cɛ su ka don ... Ni cɛ su donna sa, a bɛ kuma, nka maa bɛ to a da fɛ kudayi! A bɛ si cɛ sidlan kan. Ni cɛ in tun bɛ sira min, siranpɛtɛ bɛ a bolo tuma bɛɛ. Sira tɛ ban o rɔ. Mɔgɔw bɛ u mago don a la, ka sira kɛ o rɔ. Cɛ in ka warawara don wa, ku don wa, o bɛ muso bolo kudayi! Fɔ labilali ka di a ma o rɔ waati min, o bɛ a bolo. A kelen tɛ taama fana. Ni saya waati janfara, ni mɔgɔ tɛ se ka to a kɔrɔ, k'a mago don a la, u b'a fɔ a ye ko : a ka cɛkala kurunnin kelen kari (o tuma, gaarijɛ bɛ meleke a kun na) ka o sɔɔri gaari lɔ a kun na, wala k'o sɔɔri jala lɔ, jala min sirilen a la.. O ye a seere ye. N'o tɛ, a kelen tɛ taama; sani a ka di cɛ wɛrɛ ma. O ye kudayi ye yɛrɛ.
Cɛ in saya, kari fɔlɔ sa, maakɔrɔw b'a fɔ ko : 'A ka taa kɔrɔtaa ko fɔlɔ la.' Kɔrɔtaa in sa, laada caman bɛ yen sa, maa wɛrɛ tɛ min dɔn. Cɛ yɛrɛ t'a dɔn sa. Musow de b'a dɔn. Muso fana bɛɛ t'a dɔn. Muso min cɛ salen ka tɛmɛn, o de b'a dɔn. Ni kɔrɔtaa in bɛ kɛ waati min na, u bɛ nɛgɛ magosi. I maa o maa, ni i muso fɔlɔ sa'n tɛ, hali n'i ye cɛkɔrɔba ye, i b'i ɲɛmadogo. O ko kɛbaa ye : muso min cɛ salen ka tɛmɛn. Cɛ min fana muso salen, i fana ta tɛ o rɔ. I tɛ taa dɛ! Nka i tɛ don bon nɔ. N'o tɛ, ni i muso sa'n tɛ fɔlɔ, ni i ye u taatɔ ye kɔ rɔ, a bɛ fɔ ko : I muso fɔlɔ bɛ sà. I muso min fana, n'i cɛ sa'n tɛ, ni i ye u taatɔ ye, a bɛ fɔ fana, k'i cɛ fɔlɔ bɛ sa... Laada dɔ bɛ yen, n ye o ɲɛdɔn, nka a kɛkun ye min ye, n tɛ o dɔn. Cɛ in salen, sɛgɛ min bɛ kɛ ka cɛ su ko, ani fu min bɛ kɛ k'a ko, kɔrɔtaa ko fɔlɔ don, o sɛgɛ ni o fu bɛ kɛ k'a muso ko... U b'a fɔ cogo min, laadajugu caman minnu tun bɛ a rɔ, u dabilalen, katugu muso cɛ salen an fɛ, sani maakɔrɔ ka sigi ka ji bɔn, k'a di cɛ ma, hali denmisɛnnin ... i tɛ se ka sagon a sen na, janko ka tɛmɛn cɛ wɛrɛ fɛ ... a tɛ se ka kɛ... Laada caman tun bɛ o rɔ fɔlɔ, u dabilalen, nka hali bi, a bɛ o cogo la, ni cɛ min bɛ i yɛrɛ kala ma, muso o muso cɛ salen, a ɲana cogo o cogo ye, i tɛ a filɛ muso ye. O laada ye musow ta laada fan ye. Ni a y'a sɔrɔ : musokɔrɔba don, ni a cɛ bɛ du kɔnɔ yen, ni musokɔrɔba in ni bira, cɛkɔrɔba dɔ bɛ na i mago don cɛ in na, k'a bɔ a ka du kɔnɔ, ka taa ni a ye kɛrɛnkɛrɛn fɛ yɔrɔ wɛrɛ lɔ, k'a bɔ muso su kɔrɔ. O bɛ taa a mara so dɔ kɔnɔ yen. O fana tɛ kuma bada, sani muso su ka don. Ni kogɛlɛnba dɔ tɛ fewu-fewu, a fana tɛ kuma. A yɛrɛ fana tɛ sɔn ka dumuni kɛ, nka o firiya laadaw man ca iko musow taw. Cɛ dɔ b'a rɔ, ni muso su donna sa, u bɛ fɔlɔ ka kulusijɛ don, ka dulɔkijɛ don, ka fugulanjɛ don, nka o firiyako da man bon, laada tɛ o la iko muso ta.

Funérailles des jeunes gens

Denmisɛn saya, laadaba tɛ o la an fɛ, katugu o ye hinɛko ye, a ye jabɔko ye. Ni bana ye kamalen dɔ sɔrɔ, dukɔnɔmaaw kɔni, u ja bɔtɔ do? U b'u seko kɛ ka bana in fura kɛ. N'u y'a ye sa k'a fɔ de ko : 'Fura tɛ a ɲa', u bɛɛ ja wulilen don sa. Ni a ni bira, n y'a fɔ cogo min, lajɛli bɛ kɛ dugutigi yɔrɔ k'a kuma fɔ. Dugutigi b'a fɔ ko : 'U ka cakɛlaw labɔ ka taa cakɛ la'. O kɛra su fɛ wa, o kɛra tile fɛ wa, cakɛlaw bɛ bɔ o yɔrɔ kelen ka taa kaburu soni. Ka sin ka saannacilaw bila yɔrɔ kelen parawu ka taa, o tɛ kɛ o rɔ, katugu jabɔko don, hinɛko don fana... sɛlɛdatigɛbaganko in, o bɛ kɛ o fana nɔ. I sɛlɛ tɛ datigɛ ba kɔ. Ni bako se bɛ i kɔmɔgɔw ye, ba bɛ bɔ, syɛ bɛ bɔ, ni o se tɛ u ye, syɛ bɛ bɔ. Nka sisan, cogo caman na sa, hinɛko don, makariko don, miiriko don. Ba tɛ bɔ bilen, katugu ni o ba bɔra, sogodun ka gɛlɛn mɔgɔw fɛ, katugu ba faakun, bɛɛ y'o dɔn. Ba tɛ bɔ, u bɛ syɛ kelen bɔ k'a kɛ o ye. Ni kaburusoninaw tilara, jansali t'a rɔ. Foyi t'a rɔ. Hali ni a kɛra su bilen dugutila, dugujɛ tɛ makɔnɔ o rɔ. O fana kamalen in, ni muso bɛ a fɛ, muso in tɛ sigi su kɛrɛ fɛ tigitigi. O tɛ kɛ. U yɛrɛ b'a mabɔ su la sa, katugu n'a sigira a cɛ su kɛrɛ fɛ, makarikoba don fɔ k'a dama tɛmɛn. A kɔni laada minnu bɛ maakɔrɔw ta rɔ, u bɛ o fanan na. A tɛ kuma, a bɛ don firiya rɔ o cogo rɔ. A fana bɛ basiya siri. Ni a cɛ sara, n'a sigira a kɛrɛ fɛ dɔɔnin, maaw b'a lawuli ka taa ni a ye ka bɔ cɛ su kɔrɔ. Ni kaburusoninaw tilara, hali ni o kɛra su bilen dugutila, dugutigi b'a fɔ ko : 'Su ka don'. Hali ni o kɛra su fɛ, hali ni o kɛra sɔgɔmada joona fɛ, su bɛ don, katugu : ka o su mara maaw kɔrɔ : dukɔnɔmɔgɔw, janko musow, janko a jigimɔgɔw wala a terisiraw, o ye hinɛkoba ye. Su bɛ don o yɔrɔ kelen pe pe pe! Ɲanfɛnko tɛ kɛ o rɔ. Hali o muguci, o tɛ sin ka kɛ o yɔrɔnin kelen. Muguci kɔni o ye laada ye, ni i ye cɛbakɔrɔ ye ka ban, mugu bɛ ci. Dɔ bɛ ci so kɔnɔ, dɔ bɛ ci kɔ kan. Nka hali o tɛ kɛ ni marifa caman ye, marifa kelen, marifa fila, marifa saba, marifa kelen yɛrɛ bɛ dɔw bɔ. Ni o sutarala waati min na sa, o kan bɛ na fɔ dugutigi ye k'a fɔ de : 'A sutarala.' Hali lajɛli caman tɛ kɛ o rɔ. Dugutigi b'a fɔ : 'Wa! A saan man kan ka maa min majɛ, ni kamalen min salen ye nin ye, a kɔrɔmuso bɛ yɔrɔ min na, wala a dɔgɔmuso bɛ yɔrɔ min, wala a kɔrɔkɛ denw bɛ yɔrɔ min, saan bɛ fɔ olu ye.' Olu bɛ na. O tɛ kɛ jama ye. Cɛ fila bɛ na dɔw rɔ. Bonyalifɛn caman tɛ kɛ o rɔ, katugu a dunbaaw man ca. A dɔgɔmuso in, a kɔrɔkɛ denmuso in, u bɛ na. N'o tɛ, a yɛrɛ kɔrɔmuso, o tɛ na. Katugu u ko : 'Maa tɛ taa i dɔgɔnin suko jula.' A kɔni kan bɛ fɔ u ye. O cɛlakaw bɛ mɔgɔ bila ka na. Mɔgɔ min ka kan ka na, u b'o bila ka na. Musokɔrɔba in ta firiyako kɛra cogo min, kamalen in fana muso ta bɛ kɛ ten.

Funérailles d'une jeune femme.

Ni musomisɛnnin don fana, a fana kɛcogo bɛ tan. Cɛ fana bɛ mabɔ dukɔnɔna pɛwu! Ka taa yɔrɔ wɛrɛ. Maa bɛ sigi a kɔrɔ k'a kɔlɔsi, k'a laadi koɲuman. A fana tɛ kuma. Cakɛlaw fana tilara waati o waati, muso in fana bɛ sutara o tuma. Ni a y'a sɔrɔ : tile gwanlen don, midi waati, wala midi tɛmɛnnen kɔ dɔɔnin ... ! A! Su tɛ don, katugu tilegan fɛ, ka su don, o tɛ kɛ bada! N'o tɛ, a kɛra waati o waati ye sa, su in bɛ don, janko ka tɛliya k'a ta k'a bɔ maaw kɔrɔ.
Cɛsu don wo, musosu don wo, ni i bɛ don fana, finijɛman de bɛ don a fɛ. Ni a y'a sɔrɔ muso don, basiya maa kɛ, o bɛ siri a la, ka finijɛ biri a la. N 'o tɛ, finifinman fɛn o fɛn, gɛrɛ fɛn o fɛn, o tɛ su fɛ dingɛ kɔno an fɛ.