Circoncision (langue bambara)

Circoncision (Bolokoli) causeries de Benoit Tarawele de Siraninduuru vers 1974

La circoncision traditionnelle chez les bambaras est vraiment un rite de passage, celui de l'enfance à l'âge où l'on assume sa condition d'homme dans la société. Elle se pratiquait autrefois dans la tranche d'âge des 12-15 ans. De nos jours, là où la scolarisation est bien implantée, elle est plus précoce (7-10ans). Les liens d'amitié tissés entre les circoncis d'une même promotion sont très forts et durent toute la vie.

(Première réunion chez le chef de village)

An fɛ yanni nɔ, ni bilakorow bɛ dugu kɔnɔ n'u ka kan ka boloko, dugutigi bɛ dolo lajɛ fobɔnda fɛ. A bɛ a fɔ mɔgɔw ye fana ko : 'Kɔlɔsilaw ani mɔgɔ hakili sigilenw, k'u ka dolo ko lakɔlɔsi, ni dolo ka di.' O ye dolo min ye, an b'a fɔ o ma ko : 'lawa ' wala 'sigidolo'. Kɔlɔsilikɛlaw ani dugutigi bɛ jɛ ka dolo kɔlɔsi kɔrɔn fɛ. Ni a y'a sɔrɔ : a jɛlen warawarawara don, u b'a fɔ ko : dolo ka di. O tuma na fɛ, dugutigi bɛ denmisɛnw bila ka dugumaaw lajɛ. A b'a fɔ u ye : 'Wa! A filɛ! Ne hakili bɛ finita kan ɲinan. Ko min bɛ i ci la, i k'i bila a da rɔ joona. Jɛ k'a fɔ ye daamu ye. An bɛ jɛ k'a fɔ. Ni ne filila, aw k'a fɔ : a ka kɛ tan. O ka fisa k'a to ne kelen bolo. Ci bɛ ne kan k'a fɔ, ci tɛ ne kan ka mɔgɔ waajibiya k'a kɛ.' Gatigi bɛɛ bɛ dugutigi jaabi o kuma na ko : 'A ye fɔta fɔ ka o bɔɲɔɔnko kuma fɔ dugumɔgɔw ye.' Dugutigi bɛ ɲininkali kɛ jama na yanni nɔ ko : 'Dolo ko bɛ cogo di?' Bɛɛ b'a fɔ ko : 'Dolo ka di, dolo ka di, dolo ka di.' Kɔlɔsilikɛlaw fana bɛɛ bɛ o kuma jaabi tan ko : 'Dolo ka di.'
O tuma na fɛ, gatigi kelen-kelen na bɛɛ fana bɛ i ka gamaadenw wele ko : 'Dugutigi ye finitako kan fɔ ko : bɛɛ de ɲɛ b'a la ko dolo ka di ... Ko o ko b'a rɔ, ni a bɛ i ci rɔ, i ka kan ka i cɛ siri k'a kɛ labɛn ye. Fɛn o fɛn bɛ iko finita, a lɔbɛn ka ca!. Gamaadenw b'a fɔ fana gatigi ye ko : 'O ye tiɲɛ ye, ko : a yɛrɛ hakili maa kɛ min ni min kan, ni o ka kan ka boloko, a k'o fɔ.' O tuma na fɛ, a kɛra a yɛrɛ den ye wo, a kɛra a dɔgɔkɛ den ye wo, a kɛra a kɔrɔkɛ den ye wo, o ci bɛ gatigi kan k'a fɔ : 'Karisa, ani karisa, ani karisa, ne sago don olu ka boloko ɲinan.' Hali ni a yɛrɛ ta den dɔ b'a la, a bɛ a bɛɛ fɔ k'a kasabi ɲɔgɔn na ten. O tuma na fɛ, gamaadenw fana bɛ gatigi jaabi ko : 'N'i yɛrɛ ko : fɛn o fɛn ka kɛ, o bɛ kɛ. Ko dɔ wɛrɛ t'o rɔ k'a fɔ denbaw ye : u k'u labɛn, min ka fisa, o ye o ye.' O tuma na fɛ, den lamɔnifa a ni a wolofa, duba kɔnɔna nɔ, u tɛ kelen ye. Ni a y'a sɔrɔ : lamɔnifa dɔ bɛ, i bɛ na a sɔrɔ : o muso fana, o ye den lamɔniba ye. O ye den kunkokɛbaa ye. O la, gatigi bɛ denbaw bɛɛ wele ka bɛɛ ta fɔ u ye ko : 'N b'a fɛ karisa ka taa denmisɛnw fɛ, katugu dugutigi ye a kuma fɔ.' Denbaw bɛ o fana naamu namina. O faw ni denbaw, u b'a kɛ cɛsiri ye k'a kɛ labɛn ye. Fɛn o fɛn bɛ boloko rɔ, u bɛ o bɛɛ ɲɛmina. Bolokolifɛn min ka gɛlɛn fɔlɔ, o ye fini ye. U b'u cɛsiri ka fini koɲɛ labɛn koɲuman.

(Deuxième et troisième réunion chez le chef de village. Fixation de la date. Désignation des futurs circoncis)

O tuma na fɛ, o nɔfɛkalo, dugutigi bɛ lajɛli kɛ ko kura; a b'a fɔ : 'Wa! Kalo tɛmɛnnen, n ye finita ko kuma fɔ. Ne sago bɛ ni a tɛna to kɛbali ye, an k'a waati fɔ, kalo fɔlen bɛ se, don fɔlen bɛ se, nka ni kalo ma fɔ, ni o don ma fɔ, o tɛ se.' Bɛɛ b'a fɔ : 'O ye tiɲɛ ye.' Nka ale yɛrɛ hakili maa kɛ waati min kan, a ka o fɔ. Dugutigi b'a fɔ : 'Min ni min bɛ taa, maa si ma fɛn fɔ n ye o rɔ.' Gatigiw b'a fɔ ko : ' O ye tiɲɛ ye!' O tuma na fɛ, gatigi kelen-kelen na bɛɛ bɛ i ta taata fɔ. Maa hakɛ min bɛ i la ga kɔnɔ, i b'o fɔ dugutigi ye.
Ayiwa, lajɛli sabanan sa dugutigi fɛ, dugutigi bɛ kalo da. Ni a y'a sɔrɔ : o kalo ye arijaba ye (a bɛ fɔ o kalo ma ko : syɛkilicɛkalo) u tɛ sɔn ka finita bila o kan. Selikalo fana, u tɛ sɔn ka bolokoli dɔgɔ bila o kan. A bɛ bila kalo min na tigitigi : seli-fila-cɛ-kalo, wala seli bɛɛ bannen kɔ kalo, a bɛ bila o kan. O tuma na fɛ, dugutigi bɛ lajɛli sabanan kɛ ka o kalo ɲini, ka kalo sɔrɔ, ka don duman ɲini ka o don duman sɔrɔ. Don duman ɲini, o ye mun ye? Finita ka bila kalojɛ belebele kan, o tɛ kɛ. Kalo tantan jɔ dɔgɔ fɔlɔ, wala kalo don su rɔ dɔgɔ fɔlɔ, wala o kunɲɔgɔn, dugutigi bɛ o don saba bila maaw kɔrɔ. Gatigiw b'a fɔ dugutigi ye : 'I yɛrɛ hakili maa don min sɔrɔ nin don saba la, i ka kan ka a bila o kan.' Dugutigi b'a fɔ : 'Bɛɛ bɛ wuli ni min ye yan, o ye : kalo jɔta don su rɔ alamisa fɔlɔ. Bɛɛ k'a kɛ i ci ye. Aw ko : n maa min fɔ, ne kɔni buga o fɔ, nka n'i n y'o fɔ, o tɛ wuli-ka-bɔ yen ye fana. O don maa se, n na denmisɛnw na sigi nɛgɛ kɔrɔ. Bilakorow ka baara damina!' Bɛɛ bɛ o naamu namina ka wuli . Bɛɛ b'a kɛ labɛn ye.

(Coupe des bûches. par les 'bilakoro'. Fête des mamans)

O tuma na fɛ, laada dɔ bɛ ni o ci bɛ bilakorow kan, o ye : ka ga jɔ, ka takurun tigɛ. O ye laada yemin b'a jira ko : i ka kan ka kɛ dubaarakologɛlɛnkɛbaa ye. Finitaden bilakoro dɔgɔyara cogo o cogo ye, i bɛ i finita baara de kɛ. O tuma na fɛ, dugutigi b'a fɔ gatigi bɛɛ ye ko : 'Bilakorow ka bila, k'u ka dɔgɔ ɲini.' Gatigi bɛɛ b'a fɔ i la ga kɔnɔ, bilakoro min ni min ka kan ka boloko i la du kɔnɔ, ka u bɛɛ labila. Hali ni baaraba bɛ o waati la, ni o ye ɲɔtigɛ ni tigasoni ye, bilakorow ɲi tɛ o la. U bɛ bila ka dɔgɔ ɲini. U bɛ yaala kungokolon kan ka takurun tigɛ. Ni takuruntigɛ banna, u bɛ yaala kungokolo kan ka waajɛ kan, ka na o kɛ kaara ye, wala cɛkala, ka na o kɛ kaara ye, k'a jɔ. Ni finita surunyana, u bɛ na gajiriw tigɛ. O kɔ fɛ, ka kaara da. Ni o bɛɛ dagura, finita bɛ surunya. O y'a sɔrɔ : dugutigi buga mɔgɔ kelen latɔmɔn ko : 'Syɛɛma'. O ye fɛn min ye : o ye maa ye, solimaw bɛ kalifa min na, min bɛ i mago don u la koɲuman, ka u don maanifinya sira lɔ, ka u ka jolidaw baara. O Syɛɛma bɛ taa a ɲini dugutigi fɛ, ni ga ka kan ka jɔ yɔrɔ min. Dugutigi bɛ ga jɔyɔrɔ fɔ o ye. O Syɛɛma ni dugutigi maa fila kɔ, mɔgɔ wɛrɛ tɛ o kala ma. Ni finita surunyana k'a dan to dɔgɔkun kelen ɲɔgɔn, o tuma na fɛ, laada dɔ denbaw fɛ bamanan na yan, ko : takurunbin. Wulada fɛ, bilakorow bɛ bɔ. U kelen-kelen na bɛɛ bɛ takurun madon so da la. Denba kelen-kelen na bɛɛ bɛ i dɛn so kɛrɛ fɛ, den ka kan ka takurun bin yɔrɔ min. Bilakoro min ni min bɛ babonda ye, u bɛ jɛ ka takurun ɲini ɲɔgɔn fɛ. Denba bɛ kɛrɛnkɛrɛn mina ka dafɛlaw lajɛ ni u ye dɔgɔtigi natɔ ye. Ni bilakorow nana takurun bin so kɛrɛ fɛ, denbaw bɛɛ labɛnnen don, ka o kɛ jamaba ye, k'o kɛ ɲaanikoba ye ...u bɛ kuyu gɔsi kosɛbɛ, ka jama kɛ yen k'o kɛ ɲɛnajɛba ye. Laada dɔ bɛ an fɛ bamananna yan ko : dunu. O ye dunu dɔ ye min ka di ka tɛmɛn dunu bɛɛ kan. A ka di ka da mun kan? Dunu in, n'i ye dunu in fɔkan mɛn bamananna yɔrɔ o yɔrɔ, dunu in tɛ fɔ bɔnɛ kunna, dunu in de bɛ fɔ hɛra kunna. I b'a sɔrɔ : bamananna dunu ka ca! Bala bɛ, bɔn bɛ, bɔn bɛ se ka fɔ ɲɛgan na, a bɛ se ka fɔ hɛrɛ la; bala bɛ se ka fɔ ɲɛgan na, a bɛ se ka fɔ hɛra la. Nka dunu kelen min bɛ bamananna, a ka kɔrɔ dunu bɛɛ ye. A tɛ fɔ bɔnɛ na, a bɛ fɔ hɛra de la. Dunu in fana, cɛ t'a fɔ, cɛ t'u lamara, cɛ t'a dɔn. An b'a fɔ o ma ko : ntegedunu. Musow bɛ ntegedunu fɔ k'a dɔn kosɛbɛ. O ye ɲɛnajɛba de ye. Ntegedunu in, n'i y'a dɔntɔ ye, a bɛ kɛ i ɲɛ na ko : malobaliyadɔn don. Malobaliyadɔn tɛ. Den ko ɲagali, ani ka furu sɛmɛntiya, o dɔn de don. N'o tɛ, malobaliyadɔn tɛ. O ye finita dɔgɔkun kelen ye, wuladafɛla in.

(Annonce de la circoncision aux oncles maternels, aux amis)

O y'a sɔrɔ : bilakorow bɛ yaala. K'a ta bɛɛnnakaw la, k'a bila i yɛrɛ terikɛw la, k'a bila ... ikomi denba ... o kɔrɔmusow minnu bɛ, ni o furu'n bɛ a da fɛ, ani o dɔgɔmuso minnu bɛ, ni o furu'n bɛ a da fɛ, finitaliko bɛ fɔ nin bɛɛ ye. Kabi finita tile tɔ maa to tile saba ɲɔgɔn, balimasiraw ani sodenw, u bɛ jiginni damina. O bɛ kɛ jamaba ye. Dɔw bɛ jigin ni dɔnkili ye yɛrɛ. I se maa kɛ wari o wari ye, i bɛ na ni o ye, ka o dan tigɛ ko : 'Karisa bilara ka taa a finita ko kan fɔ n ye, ko : n na'n bɛ an k'a kɛ ɲɔgɔn ɲɛ na. Dalasi kɛmɛ ko : a nima saraka don. Dɔw bi duuru, dɔw bi naani, dɔw dɔrɔmɛ tan yɛrɛ, dɔw mugan, ko : a nima saraka don.' Nin bɛɛ b'i seko kɛ nima saraka ko la.

(Emplacement et construction de l'abri destiné aux circoncis)

Ni finita dan tora tile saba wala tile naani ɲɔgɔn, bɛɛ b'a dɔn ko : ga bɛ jɔ yɔrɔ min. Syɛɛma bɛ cɛmisɛnninw lajɛ, ikomi : minnu bolokotɔ ye nin ye, u kɔrɔw. Ni mɔgɔ ka ca, a bɛ dan u kɔrɔw dama ma, ni mɔgɔ man ca, a bɛ kɛ cɛmisɛnninw yɛrɛ ye. A bɛ u lajɛ, k'u ka na a dɛmɛ ka denmisɛnw ka ga jɔ. Cɛmisɛnninw bɛ bɔ ka na. Syɛɛma bɛ ga jɔyɔrɔ jira. U bɛ ga dingɛ soni, ka gajiriw turu, ka kaara meleke u la. O tuma na fɛ, denmisɛnw bɛ ga kɔrɔlaw dɔgɔ, ka u nɔrɔ. O bɛɛ bɛ kɛ tile kelen. Kɔrɔ bɛ o la, kɔrɔ min bɛ o la : mɔgɔjugu tɛ ban dugu kɔnɔ. A dɔ rɔ, dɔ bɛ na dabalifɛn dɔ don yen, min bɛna kɛ denmisɛn sɛgɛnko ye. Ni a dɔgɔra don min, ni a gɔsira o don kelen, k'a nɔrɔ k'a ban o don kelen, o tuma na fɛ, maa tɛna se ka fɛɛrɛjuguya fɛn wɛrɛ don ga jukɔrɔ yen, ni o nɔ ma ye. Ni o nɔ yera don, u na o woloma k'a bɔ yen. O tuma na fɛ, a dɔgɔkun damina nin, bɔn bɛ fɔ ani jidunu ... Gatigi, i buga den min kalifa ba min na, o bɛ jidunu gan ka jidunu fɔ, k'a kɛ jamakoba ye. Dɔlɔsigi ta la don fana, ntegedunu in bɛ fɔ kosɛbɛ... Finita don wulada, dunu in bɛ sɛbɛ-fɔ ka bɛ kɛ jamaba ye, fɔ ka surɔfana dun.

(Consultation chez les devins. Sacrifices)

O y'a sɔrɔ : denfaw yaala'n bɛ ka se cɛndalaw ma. Ni kara bɛ min na, ka o karaw dila, ni neriw bɛ min fɛ, ko o neriw dila ... ...Wulada fɛ sa, u bɛ bubaasɔnw kɛ. O y'a sɔrɔ : u buga bubaako sɛgɛsɛgɛ filɛlikɛlaw fɛ finitaden kun kan. Ni min bubaa ye kɔmɔ ye, u bɛ kɔmɔ sɔn ko : a kana sigi nɛgɛ kɔrɔ ni kɔmɔ ma sɔn. Ni min bubaa ye pɛri ye, u bɛ pɛriw sɔn. Ni min bubaa ye suba ye, subasɔn kɔni, i bubaa don sa wo, i bubaa tɛ sa wo, o ye waajibi ye. Wulada fɛ, u bɛ ɲɔkolon kɛ ji la, ka na u sigi. Dow bɛ syɛ faga, dɔw bɛ woro ci, dɔ ta ye jijɛbɔn ye ten. U bɛ na u sigi ba ni kɛɲɛka, k'u ɲɛ sin kɛɲɛka fɛ, wala k'u ɲɛ sin bayanfan fɛ ko :
'Yan fɛ jugu, yan fɛ ɲuman, o bɛɛ lamina ye kelen ye, o bɛɛ labila ye kelen ye... Hali bi (u bɛ o subaw tɔgɔ fɔ) Karisa, i ni karisa, i ni karisa! Aw de ye anw sɔrɔ denw ye, an fana ye an ta den sɔrɔ ni o ye karisa ye, hali bi sa, maakɔrɔ de y'a fɔ ko : a ka sigi nɛgɛ kɔrɔ. Hali bi, an bɛɛ ko : a bɛ sigi nɛgɛ kɔrɔ. An tɛ se ka o kɛ ni an ma ji se i ma. An de b'a kalifa i ma, a ka sigi hɛra la, a ka wuli hɛra la. Ni jugu min ko : a la su kana ko, o la dugu kana jɛ, o la dugu kana jɛ, o la su kana ko, jugu ɲɛba, ka ncɛn kɛ a ɲɛ na, jugu daba, ka karafe don o da ...' O kɔni bɛ o kuma damadama dɔw fɔ k'o ji bɔn suw la, ka woro ci.

(Compte des bûches par le forgeron. Veillée. Chants. Sacrifices propitiatoires)

O y'a sɔrɔ : numukɛ nalen wuladanin fɛ. N'a jatigila ye yɔrɔ min ye min tɛ dugutigi yɔrɔ ye, jatigikɛ bɛ maa bila k'a fɔ dugutigi ye ko : 'Numukɛ nalen' Ayiwa, n'a fɔra don ? Dumuni kɛlen kɔrɔ kɔ, bilakoro kelen-kelen na bɛ takurun kelen-kelen ta. U bɛ ɲɛmajɔ dɛ! Ka taa don numukɛ jatigiya du da fɛ. Numukɛ sigi'n bɛ tasumada min na, baroda min na, u bɛ taa takurun kelen-kelen bin. Maa fila ta tɛ bin ɲɔgɔn fɛ dɛ! U bɛ takurun kelen-kelen bin. Ɲɛmaa bɛ i ta bila, o nɔfɛta b'a bila, o nɔfɛta bɛ a ta bila, k'a kɛ ten fɔ k'a da ladon. O tuma na fɛ, numukɛ bɛ o jate minɛ. Kɔrɔ bɛ o la. Ni numukɛ b'a labɛn, numukɛ bɛ a labɛn o maa jate la. O tuma na fɛ, boli ka taa tɛ ban yɔrɔ si. A bɛ mɔgɔ saba, wala mɔgɔ fila, wala mɔgɔ naani, a bɛ o jate labɛn k'a bila a ka jate kan. ...
Ni surɔfana dunna, jidunu bɛ gan, furabɔn bɛ fɔ, siɲɛna bɛ bɔ fɛrɛ la. (Sìɲɛna) kɔni bɛ kɛ ten sa fɔ ka kɛnɛ tigɛ. O laada, o ka ca! Denba bɛɛ bɛ taa fɛrɛ la. Bilakorow bɛ lajɛ yɔrɔ kelen, u ka kan ka si yɔrɔ min. Bilakorow ka bolokoli kɔni, siɲɛna don, nka siɲɛna min don, cɛw la siɲɛna jɔnjɔn tɛ, musow la siɲɛna de don. Hali musow bɛ siɲɛna min kɛ, u bɛ jama na, nka a bɛɛ hakili filanfilan de bɛ a kɛ, katugu bɛɛ y'a dɔn ko : sini sɔgɔma nin bɛ kɛ. Cɛ bɛ taa fɛrɛ la, nka u tɛ se ka mɛn. Cɛ caman bɛ to bonda, u tɛ se ka sunɔgɔ kosɛbɛ, katugu u bɛɛ hakili filanfilannama don, katugu denmisɛnninw na kɛ koɲuman wa, u tɛna kɛ koɲuman wa, maa t'o dɔn. Musow kɔni bɛ jama kɛ fɛrɛ lɔ, fɔ kɛnɛbɔnyanfan maa se. Ni kɛnɛtigɛda sera, jama bɛ ɲɛmajɔ.  Cɛmisɛnninw, u bɛ wasanba ta ka jigin dugu kɔnɔ. U bɛ yaala. Bonda o bonda, finitaden bɛ wo, finitaden tɛ wo, ka dɔnkili kɔrɔmaba da. Dɔnkili bɛ da mun kama? A bɛ da waasa ka denbaw hakili jigin, ka denfaw hakili jigin u ka kɛlenw na. O kɛlenw ye mun ye? Ni aw jɛra furu ma, ko caman bɛ furu kɔnɔ. Cɛ ni muso, kɛlɛ tɛ se ka ban u ni ɲɔgɔn cɛ, ɲin ni nɛn bɛ kɛlɛ. Fɛn o fɛn bɛ iko cɛlasigi, ka ye ɲɔgɔn kan, ka den sɔrɔ fɔ a' den ka se bolokoli ye, i n'a sɔrɔ : aw bɛ kɛlɛko caman kɛ den nɔ fɛ. An ka laada la, ni an bɛ dimi ɲɔgɔn kɔrɔ, o ye jurumu bisigi ye, o bɛ kɛ kara ye, o bɛ kɛ den sɛgɛnkun ye. O dɔnkili kɔrɔma minnu bɛ da wasanbatalaw fɛ, olu bɛ kɛ sababu ye ka denfa caman hakili segin i ka kɛlenw na, ka denba caman hakili segin i ka kɛlenw na, ka taa jurumu kafari bisigi kɛ o rɔ. Hali ni min ja pannen don, o hakili bɛ jigin a ka kɛlen de la. Ni denba don, ka taa se denfa filan dɔ ma, ka fili fɔ o ye. Ni u y'a fɔ, o bɛ se denfa ma, ka o jibɔn kɛ. U bɛ taa ɲɔkolon kɛ ji rɔ, ka u sigi, u ye o ko suma kɛ cogo min nɔ, k'o fɔ cogo min,a, ka o ji bɔn suw la, ka yafa ɲini u fɛ. Denfa fana ta bɛ ten. Ni u ka kan ka ɲɔgɔn ye min na, ka yafa ɲini ɲɔgɔn fɛ ka yafa di ɲɔgɔn ma, ka o ji bɔn suw la, ka o kɛ jurumu kafari bisigi ye. O ko bɛ ban o kan. O tɛ kɛ kara ye bilen. O ye an ka laada dɔ ye. Wasanba de bɛ ta o cogo la ko saba kɛnɛtigɛda fɛ. A tako sabanan, wasanbatigiw bɛ mini-mini. Boloko bɛ kɛ kɔfɛla rɔ tu min kɔrɔ, wasanbatigiw bɛ taa wasanba da o tu da fɛ.

(Circoncision. Ordre de préséance)

O tuma na fɛ, numukɛ, a nakun ye a ta ye. Numukɛ bɛ bɔ, ka taa jɛ la. Ni numukɛ bɔra, denba ka baara dɔ sera. U bɛ bilakorow ko yɔrɔ kelen, babonda, babonda, babonda. Bɛɛ n'i ba don. Badu kelen bilakorow, olu bɛ ko ɲɛgɛn kelen na, jifilen kelen na. O jifilen don, mun ni mun bɛ kɛ a la? Furamugu bɛ kɛ o ji la, kilisi bɛ fɔ o ji la. O kɛkun ye mun ye? Maajugu lakari ani ɲɛnamini fura, ani joli kana bɔ ka caya. A caman kɛkun ye o ye. Tafow bɛ kuru-kuru k'o siri bilakorow kun na. Gaarifin ni gaaribilen ni gaarijɛ, u bɛ siri dɔw kunsigi la, janko a kana ɲɛnamini, o ye ɲɛnamini fura ye. U bɛ taa cɛndalaw minnu sɛgɛrɛ, dɔw b'a fɔ ko : worojɛ ka kɛ a ka saraka ye, ka o bila nɔnɔkɛnɛ na, ka Ala madeli o kan. Ni a bɛ bɔ da fɛ, a ka nɔnɔkɛnɛ min, ka worojɛ cɛci, ka o fɛɛrɛn don a da, ka dɔ ɲimi o rɔ, a kana o bɛɛ ɲimi. Hali ni a y'o bɛɛ ɲimi, a ka sigi nɛgɛ kɔrɔ ka o ɲaga to a da rɔ. Ni o kɛra, a bɛ sigi hɛra lɔ, ka wuli hɛra lɔ ... U bɛ o kɛ ten. Ni denfaw ye o bɛɛ lajɛlen ɲɛnabɔ so kɔnɔ sa, u bɛ bɔ da fɛ, o tuma na fɛ, Kogɛlɛnba dɔ fana bɛ ɲɛnabɔ, ni o ye : min ka kɔrɔ min ye. Maakɔrɔ ka ci don, ani denba minnu hakili sigilen. Bilakorow bɛna jɔ kelen-kelen; min ye fa ye, min ye fa ye, min ye fa ye, u bɛ na olu latɔmɔn. Ni olu latɔmɔnna, min ka kɔrɔ o bɛɛ ye, o bɛ bila ɲɛ. Min ka kɔrɔ ka da o kan, o bɛ bila ɲɛ, min ka kɔrɔ ka da o kan, o bɛ bila ɲɛ, ka fabolo ban ten. Ni fabolo banna, ka da don denw ye don ? Denw fana min ka kɔrɔ min ye, olu bɛ tɛmɛn ɲɔgɔn nɔ kan ten. Nka hali ni den dɔ ka kɔrɔ fa dɔ ye, den tɛ tɛmɛn ɲɛ k'o ɲɛnabɔkun kɛ mun ye? O bɛɛ bɛ kɛ ka min makɔnɔ, o ye dugutigi sigi de ye. Janko fili kana don dugutigiya la. Maa tɛ sabaa dɔn. Ni dugutigiya da sera i ma, waasa dɔgɔnin kana sigi dugu kunna k'a kɔrɔ to yen, den kana sigi dugu kunna k'a fa to yen. O latɔmɔn kun ye o ye. Dugutigi na sigi, fili tɛ o la. Ni a y'a sɔrɔ : sigin dɔ bɛ dugu kɔnɔ yen, o bɛ bila i ɲɛ, o bɛ kɛ taamasyɛn de ye. N'o tɛ, o bilakun tɛ nin ye ko : i ye dugu sɔrɔ.
O tuma na fɛ, numukɛ bɛ bin bolokoli la. Bilakorow bɛ bɔ da fɛ. I na a sɔrɔ : cɛ kelen jɔlen bɛ numakɛ la dɔɔnin, nka a ka surun bilakorow fa la, ka tɛmɛn numukɛ kan. I bɛ na a sɔrɔ : kelen wɛrɛ fana jɔlen bɛ bilakorow da kɛrɛ fɛ yen. Dɔ fana bɛ numukɛ kɔrɔ yen, min ye sigilikɛla ye. Numukɛ kɔni bɛ weleli kɛ kelen-kelen. Bilakorow bɛ boloko ka ban. I bɛ na a sɔrɔ : ni i min ye bɛɛnnaka ye, i nalen i bɛɛnnin min finita fɛ, i yɛrɛ fana bɛ boli ka taa. O bɛ sigi i ɲɛ na, i bɛ taa i sigi o kɔ kɔrɔ, k'a rɔmina koɲuman k'a kɔlɔsi. Nka maa-bɔ-maa-na tɛ o rɔ. Solimaden bɛɛ ka kan a la. Ni sigili kɛra ka ban, sababuya min bɛ min ni min da, nin ye i nakun ye wo, nin tɛ i nakun ye wo, u tɛ o rɔ. U bɛɛ b'i seko kɛ sababuya la, janko : bilakorow kana ɲɛnamini, janko bilakorow kana sɛgɛn kosɛbɛ.

(Vêture de l'habit)

N'i y'a dɔn nɔgɔya donnen bilakorow ka koɲɛw la, numukɛ bɛ wele so kɔnɔ, k'o ka na dulɔki bila bilakorow kun na. Dulɔki fana bɛ bila ni kan ye. Nka, o kan, o tɛ bɛɛ da, o ye kilisi de ye. Numukɛ bɛ na bilakoro kelen-kelen na dulɔki mina ka kilisi fɔ a kan da la, k'a bila bilakoro kan na O tuma na fɛ, u bɛ wuli. Denmisɛnw bɛ u senw ko. Ni dulɔki bilara u kan na, ni u ye u senw ko, fini bɛ biri u kun na. Finibirikun ye u kun na mun ye? Waasa u dontɔ so kɔnɔ, musow ni denmisɛnninw kan'a dɔn k'a fɔ de : 'Nin ye karisa ye, nin ye karisa ye.' Ni u donna so kɔnɔ, u bɛ na jira dugutigi la.
O tuma na fɛ, dugutigi bɛ u kalifa Syɛɛma ma, k'a fɔ Syɛɛma ye ko : 'Denmisɛnw ye o ye, i k'i mago don u la, kana u to yen, k'u ye denmisɛnninw ye. Dɔgɔkun duuru nin kɔnɔ, i k'i jija ka i mago don u la, waasa u ka ka u bilakorosɔnw bila, ka cɛbakɔrɔsɔn don u rɔ. Cɛbakɔrɔ dɔgɔya tɛ. N'a fɔra k'i kɛra cɛbakɔrɔ ye, i kɛra cɛbakɔrɔ ye, cɛ tɛ kɛ fila ye. Ni ninnu sɔn jugu bɔra, i ka ko don, ni ninnu sɔn ɲuman bɔra, i ka ko don.' Dugutigi bɛ Syɛɛma kalan ni o kuma daɲa dama dɔ ye. U bɛ munu ka taa ga kɔrɔ.

(Fabrication des 'wasanba'. Sacrifice. Première semaine sous le 'ga'.)

Ni u ladonna so kɔnɔ, laada dɔ fana bɛ, ni min ye denkɛ fɔlɔ ye, hali n'i tɛ denkɛ fɔlɔ ye, n'i ye den jɔlen fɔlɔ ye, muso o muso, a bɛɛ n'i ta den, n'i ye den jɔlen fɔlɔ ye, hali ni i kɔrɔ dɔ bɛ, ni olu sara, ni u ma don fini nɔ, n'i balola ka se finita ma, wasanba bɛ ci i ye. U bɛ filenkaman fila ɲini, ka bakɔrɔ ɲini, wala ka bamusokɔrɔ ɲini, ka o kɛ subasɔn ye, kan wɛrɛ tɛ wasanbaci kan na susɔn kɔ, ko : u ka den caya a kɔrɔ ye. Hali ni i cɛ kelen ni i muso saba b'i fɛ, o muso saba bɛɛ maa denkɛ sɔrɔ, wasanba bɛ se ka ci o denkɛ fɔlɔw bɛɛ ye.
Ayiwa, U kɔni dulɔkibatigi bɛ dɔgɔkun kelen kɛ. Ni minnu bolokolen o kɔrɔw ye minnu ye, olu fana bɛ sigi u kɔrɔ. Syɛɛma bɛ a kankari mada u ye kosɛbɛ, u k'u kɔlɔsi koɲuman. Kololi kɔni bɛ daminɛ o dɔgɔkun kelen na. A kelen-kelen na bɛɛ ni cɛmisɛnninw bɛɛ bɛ si, min ye u kɔrɔw ye. Cɛmisɛnnin, n'i ye maa timinandi ye, ni i ye maa sabalilen ye, ni i ye maa sɛbɛ ye, i bɛ si solima min fɛ, i b'i hakili to o rɔ koɲuman koɲuman. I kana sunaa ka ɲinɛ. I bɛ solimaden da k'a tilen k'a senw mɔsɔn-mɔsɔn ɲɔgɔn fɛ. Ci kɔni bɛ i kan ka a kolo o nasiraw bɛɛ fɛ.

(Visite en groupe au village. Grande fête du 7ème jour.)

Ni dɔgɔkun kelen dafara sa, o tuma na fɛ, kɔlakari sera. Denba bɛ malokini caman kɛ. Ni se t'i ye, basi caman ani sogo. Dumuni fɛn o fɛn se b'i ye, u bɛ o dumuni camanba kɛ, ka bolokoli kunɲɔgɔn sa k'u kɔ lakari. O tuma na fɛ, u kun bɛ gwana, ka kolonkisɛ tara u kun na. Kun gwana kun ye : ka bilakoroya taamasyɛn bɔ i la, ka cɛbakɔrɔya taamasyɛn bila i la, katugu i wolodon, i bɛ na ni kunsigi min ye, ni den kundi bɛ kɛ, a bɛ fɔ o ma ko : kunsigijugu. Ni o bɔra yen don, kunsigi min bɛ i kun na, o tɛ kunsigijugu ye bilen. I kɔlakari don fana, ni i ye i kun gwanatɔ ye, o kɔrɔ ye ko : bilakoro kunsigi, ni o banna yen sa, cɛbakɔrɔ kunsigi bɛ ... O dumuni duman bɛ mɔ, aw bɛ dulɔkibaw kuru sa, dulɔkibaw bɛ bɔ aw kan na. Aw bɛ o kuru k'o kɛ kunkɔrɔdonnan ye. Kunnabiriw, u bɛ kɛ gwegwa ye aw la. Gwegwa de ye anw kulusi-dulɔki ye, kulusi ni dulɔki kɛ fini kelen ye, o de ye gwegwa ye. Wasanba juru bɛ don u la, u bɛ dulon aw kɛrɛ la. Aw bɛ yaala sa. Aw bɛ bɔ aw kelen kelen na bɛɛ ka so kɔnɔ. O tɛ : waati o waati, o ka kɛ, o tɛ o ye. Aw bɛ taa foli bila u ye dɔrɔn. Ni denba b'a fɛ k'a den ladiya ni fɛn min ye, a kɛra sukaro ye wo, a kɛra sogo ye wo, denba b'o ta k'o di aw ma. N'a ka di aw ye, aw b'o dun, n'a ka di aw ye, aw bɛ taa ni a ye ga kɔrɔ. Ni dumuni mɔna, Syɛɛma bɛ dugutigi ta bɔ a la. Dugutigi bonya ta b'a rɔ; jeli maa kɛ dugu kɔnɔ, o bonya ta b'a rɔ. Furuɲɔgɔn dunan maa kɛ dugu kɔnɔ, o bonya ta b'a la. Dunan sɛbɛ fɛn o fɛn maa kɛ dugu kɔnɔ, o bonya ta bɛ a la. Dumuni bɛ kɛ o cogo la, ka kɔlakari dumuni bɛɛ ɲɛnabɔ o cogo la. Solimaw bɛ u ta dun. Cɛmisɛnninw, u fana bɛ u ta dun. O bɛ kɛ ɲaanikoba ye. Denba bɛɛ hakili bɛ latigɛ o don k'a fɔ de : ko tɛ n den na bilen, katugu u hakili filanfilannama tun don.

(Education sous le 'ga')

Dɔgɔkun duuru nin kɔnɔ sa, denmisɛnninw kɔni bɛ mara Syɛɛma ni cɛmisɛnninw fɛ o cogo rɔ. Ni min ye kɔrɔfɔ kunntan kɛ wala ni min ye nenili kɛ, cɛmisɛnninw bɛ boli ka taa o fɔ Syɛɛma ye. Syɛɛma b'a fɔ ko : cɛmisɛnninw k'o labɔ dugu kɔnɔ k'u ka yaala ka wasanba fyɛ, ka o kɔrɔfɔ kunntan kɛ dɔnkili ye. O kɛkun dɔnkili ye mun ye? Waasa o sɔrɔ'n bɛ mɔgɔ min sabu fɛ, o tigi ka se ka maloya, ka o ko suma dabila, ka a ka yɛrɛ jira dugu kɔnɔna nɔ. Fɔlɔfɔlɔ n'u tun seginna ga kɔrɔ, minnu ye kɔrɔfɔkunntan kɛbaa ye, Syɛɛma tun bɛ taa gɛɲɛ daɲa saba ɲɔgɔn kɛ u rɔ. A bɛ kɛ maloyako ye a bolo, a bɛ kɛ fariganko ye. A bɛ maloya ka o kɔrɔfɔkunntan kɛ dabila. Baara fɛn o fɛn maa Syɛɛma diya, Syɛɛma yɛrɛ ka du kɔnɔ, wala dugumɔgɔw maa taa denmisɛn ninnu deli Syɛɛma na, ni u ye se ka min kɛ, Syɛɛma bɛ u bila o la, u ka taa o baara masuma kɛ, waasa k'u kolo koɲuman. O bɛ kɛ dɔgɔkun duuru nin kɔnɔ ten sa, fɔ ka solimaw bɔdon se. Hali ni u kɛnɛyalen don joona, ka bɔ ga kɔrɔ, o laada an fɛ, o ye dɔgɔkun duuru de ye. Ni a dɔgɔkun duuru sera, o don, Syɛɛma bɛ mɔgɔ bɛɛ dalajɛ k'a fɔ u ye : 'A filɛ nin ye yan. Aw bolokora ka di ne ma, ne k'aw don ga kɔrɔ. Ne ɲɛ b'aw la, aw cogo ka jugu, wala aw cogo ka ɲi. Bolokoli ma fɔlɔ aw la. Bolokoli tɛ tɔgɔ ye dɔrɔn. N'̀a fɔra k'i kɛra cɛbakɔrɔ ye, i kɛra cɛbakɔrɔ ye. Aw bɔlen filɛ nin ye. Bɛɛ ka taa i masa bara. I masa b'i bila fɛn o fɛn na, i k'o kɛ, i ba b'i bila fɛn o fɛn na, i k'o kɛ. Maawolo kun ye den na, a ka se k'i kunmabɔ. Nka aw bolokora, aw bɔra, aw taara a kɛ aw masa dusuko ye, aw taara a kɛ taama-taama caman ye, denwolo tɛ kɛ o kama. Denwolo bɛ kɛ min kama : bɛɛ k'i cɛsiri ka i masaw magoɲa. Ni i y'a sɔrɔ : i faw tun ma baara kɛ, u tun tɛna aw baw furufɛn sɔrɔ k'aw wolo. Ni i y'a ye ko : aw wolola, ko : aw kɛra cɛbakɔrɔ ye bi, aw fa la baara de nɔ don. Aw ka kɛ sabalibaa ye, ka kɛ muɲubaa ye. Aw faw ye tɔɔrɔ min kɛ waasa aw ka se ka u dimi bɔ, a bɛ fɔ ko : i kamalennama maa ga min jɔ, fɔ n'aw y'aw ban de, u kɔni bɛ sigi ga suma nɔ, katugu u la ga jɔlen, o ye aw ye. Aw k'aw fa mina koɲuman, ka baw mina koɲuman, ka aw kɔrɔw mina koɲuman. Aw kan ni u kan ka bɛn.' Syɛɛma bɛ u kalan ni u ye ten, ka kilisi fɔ u ka dulɔkiw la, k'o don u kan na. Syɛɛma bɛ taa a fɔ dugutigi ye, k'a bɛ denmisɛnw labɔ.

(Fin de la réclusion)

O y'a sɔrɔ : dɔgɔkun duuru nin nɔ u la ga kɔrɔ, ɲama o ɲama bɛ furan, o tɛ bɔ kɛnɛ ma. O bɛɛ bɛ ton ga fan kelen fɛ. N'u ka kan ka bɔ don min, sɔgɔma fɛ u bɛ o ɲama doni daminɛ, ka taa o ɲama ton ɲɔgɔn kan kɔ kan. O tuma na fɛ, ni wuladaninfyɛ sera, u bɛɛ bɛ taa ni u sidlan ye, ka taa olu bila ɲɔgɔn kan o ɲaman kan yen. U bɛɛ bɛ munu ɲama ni kɔfɛlan cɛ, ka u ɲɛ sin so fan fɛ. Ni ta bilara ɲama na, u b'u pan-pan ɲama tasuma na, k'a sɔrɔ : tasuma ma juguya kosɛbɛ. U bɛɛ bɛ boli ka don so u ba bon da la. Fɔlɔfɔlɔ, a tun bɛ kɛ cogo min, cɛmisɛnw tun bɛ u jɔ ni busan ye kogo wɔrɔn nɔ. Sani u ka se ga da la, u b'u gosi kosɛbɛ. U bɛ boli ka taa u biri-biri ga kɔrɔ, ka u ɲɛtugu. O kɔrɔ ye mun ye? Ta bilara ɲamaɲama min na, o ye : u kana o sisi ye. Ni u ye o sisi ye, u ko : a laban na, ko : i bɛ fiyen. Ni o ɲama kunbabaw jenina, o tuma na fɛ, ji bɛ ta ka na funfun olu la, ka o sa. Ni o mafaara, Syɛɛma bɛ bɛɛ ka dulɔki don i kan na. Kilisi bɛ o fana na. Syɛɛma bɛ kilisi fɔ bɛɛ ka dulɔki la, ka o bila i kan na, k'a ban ka u kalan cɛbakɔrɔya walew la, k'a ban ka u kalan fa sagokɛ la, k'a ban k'u kalan ba sagokɛ la, k'a ban k'u kalan u yɛrɛ minɛcogo la. O tuma na fɛ, Syɛɛma bɛ u bɛɛ labila k'u bɛɛ ka taa i ba du.